KYNLÍF SAMSKIPTI OG MÖRK skipta máli Hvað er svona merkilegt við FULLNÆGINGU? Hvað er eðlilegt - og hvað ekki? SAMSKIPTI MÖRK UNGT FÓLK LÍKAMI KYNPROSKI KYNPROSKINN spennandi, ögrandi, gefandi! Líkami í breytingum – hvað er í gangi? Tilfinningar í sveiflu Misskilið kynlíf
ISBN: 978-9979-0-2820-8 © 2026 Ásdís Olsen, Karl Ágúst Úlfsson og fleiri sérfræðingar © 2026 Teikningar: Halldór Baldursson © Ljósmyndir eru frá Shutterstock og Unsplash utan þessara: Age Fotostock 41 Námsgagnastofnun 45 Ylva Maria Thompson 19 Efnið byggir á eldra námsefni sem áður var gefið út 2006 hjá Námsgagnastofnun og hét þá Kynlíf strákar og Kynlíf stelpur. Efnið hefur allt verið endurskoðað og nýir kaflar verið skrifaðir. Höfundur eldra efnis voru Ásdís Olsen og Karl Ágúst Úlfsson. Umsjón með uppfærslu á texta höfðu Harpa Jónsdóttir og Harpa Pálmadóttir. Ritstjórn: Miðstöð menntunar og skólaþjónustu. Yfirlestur endurútgáfu 2026: Ása Sjöfn Lórensdóttir og Arna Garðarsdóttir hjá Heilsugæslunni, Indíana Rós Ægisdóttir kynfræðingur, Stjórn Trans Ísland, Kolbrún Hrund Sigurgeirsdóttir, verkefnastýra ofbeldis og kynheilbrigðismála hjá Barnaheill, Svandís Anna Sigurðardóttir, verkefnastýra fræðslu og forvarna hjá Stígamótum og Þóra Geirlaug Bjartmarsdóttir grunnskólakennari. Prófarkalestur: Ingólfur Steinsson Hönnun og umbrot: Blær Guðmundsdóttir Letur meginmáls: Effra Light 10,5/13 1. útgáfa 2026 Miðstöð menntunar og skólaþjónustu Kópavogi Öll réttindi áskilin KYNLÍF UNGT FÓLK, LÍKAMI, KYNPROSKI, SAMSKIPTI OG MÖRK
KYNLÍF ÁSDÍS OLSEN OG KARL ÁGÚST ÚLFSSON UNGT FÓLK LÍKAMI KYNPROSKI SAMSKIPTI MÖRK
2 EFNISYFIRLIT Kynin öll 42 Kynhneigð 43 Sjálfsmyndin 44 Kynhvötin 12 BLÆDINGAR 20 Brjóst 27 Hreinlæti 28 - TYPPID 30 - 9 TILFINNINGALÍFID - Kynþroskinn 4 Líkamlegar breytingar 5 Líkaminn 7 PÍKAN 14
3 FYRSTA SKIPTID Misskilið kynlíf 61 Hvað er klám? 64 Nauðgun er ekki kynlíf 65 68 Getnaðar- og kynsjúkdómavarnir 70 - 74 HVERNIG SMOKK MÁ BJÓDA PÉR? Óvarðar samfarir 73 Kynsjúkdómar 76 Hjálp! Hvert er hægt að leita? 78 - SAMSKIPTI 5O Kynlíf 56 LISTIN AD KYSSA 58 -
4 Hvernig var að vera unglingur? Þetta var ótrúlega spennandi tímabil. Maður vaknaði á hverjum morgni svolítið öðruvísi en maður var kvöldið áður. Ég man að ég uppgötvaði kannski nýjar hugsanir, varð allt í einu mjög gagnrýninn og fór að sjá nýjar hliðar á málunum. Var þetta þá ekkert erfitt? Ja, ég skal alveg viðurkenna að þetta tímabil reyndi aðeins á taugarnar. Það er erfitt að vita ekki alveg hver maður er og hvað maður vill. Svo er þetta líka spurning um hvernig hinum líkar við mann og allt í kringum það. En að langflestu leyti var þetta allra besta mál og ég held að það sé það hjá flestum — ef þau ná að vera sátt við sig sjálf og eigin líkama. Hvað finnst þér jákvæðast við unglingsárin? Líklega að fá þetta tækifæri til að kynnast sjálfum mér alveg upp á nýtt, þeirri manneskju sem ég var að verða. Því á þessum tíma er maður að stíga mörg og stór þroskaskref, líkamleg, félagsleg, tilfinningaleg og vitsmunaleg. Þarna er tækifærið til að skoða tilfinningar sínar, hugmyndir og skoðanir. Og það vöknuðu auðvitað milljón spurningar sem maður hefði þurft að fá svör við. Hvernig spurningar? Alls konar spurningar um líkamann og kynlífið, já, bara fullt af spurningum sem maður var kannski hræddur við. Margir unglingar eru að drepast úr hræðslu. Óttast þú stundum það sem þú hugsar eða gerir? Ha, ég? Það er vont að hræðast eitthvað. Til dæmis erum við oft hrædd við að gera okkur að fíflum. Allir kannast við það. Líður þér betur ef þú veist að við erum öll að kljást við svipaðar tilfinningar? Við hvern ertu að tala? Nú auðvitað þig sem ert að lesa þetta viðtal. Ég vona innilega að þú eigir ánægjuleg og skemmtileg unglingsár en engist ekki um í ótta og sálarangist eins og ég. Hausinn minn var í fokki. Það er hundleiðinlegt og vont og gerir allt erfiðara. Það er full ástæða til að láta sig hlakka til og vera forvitinn um hvernig þú ert að breytast og hver þú ert að verða. Ef hausinn er rétt skrúfaður á verður þetta bara gaman. Eitthvað að lokum? Já, sko – ég vildi að ég hefði tjáð mig meira um hvernig mér leið, sagt frá því sem ég var að hugsa og finna. Það er nauðsynlegt að tala um allt bullið sem dettur í hausinn á manni. Ég vona að þú eigir foreldra, kennara, systkini og vini sem hlusta á þig. Ef ekki skaltu biðja um samtal, boða fund, tala hærra og skýrar, jafnvel slökkva á internetinu svo þú fáir athygli fyrir það sem þú þarft að segja. Svo er hjálparsíminn 1717 og netspjall 1717.is alltaf opið. Af hverju er aldrei til neitt almennilegt að éta á þessu heimili? SPENNANDI, ÖGRANDI OG KREFJANDI! Þú ert að ganga í gegnum rosalegt breytingatímabil þar sem þú breytist úr barni í ungling. Fyrr en varir ertu í fullorðinslíkama … með nýja hugsun, nýjar hvatir, nýtt útlit … blæðingar hjá sumum, standpínu hjá öðrum, brjóst sem stækka, hár sem vex á nýjum stöðum. Hormónin flæða og tilfinningarnar sveiflast. Það er svolítið eins og að sitja undir stýri á splunkunýjum bíl – án þess að vera með bílpróf – og eiga allt í einu að keyra eins og þaulvanur bílstjóri. Eða hvað? Nei, líklega ætlast enginn til þess. Við þurfum öll tíma til að aðlagast, læra af reynslunni og ná tökum á akstrinum smátt og smátt. ÉG VAR UNGLINGUR AD VERA SÁTT VID SIG SJÁLF OG LÍKAMA SINN” - - KYNPROSKINN “
5 LÍKAMLEGAR BREYTINGAR Þegar kynþroskinn helltist yfir mig var eins og ég hefði vaknað upp í rússí- bana á fleygiferð og lengi vel vissi ég Kynþroskinn kemur ekki allur í einu. Sem betur fer. Kynþroskaaldurinn er nokkurra ára tímabil og breytingarnar sem hann hefur í för með sér verða ekki allar á sama tíma. Þær gerast heldur ekki í sömu röð hjá öllum en það sem gerist er yfirleitt eitthvað af þessu sem hér er nefnt: ekki hvort ég var að koma eða fara. Það teygðist svo á mér í dýfunum að buxurnar sprungu utan af mér. Ég kom ekki upp orði án þess að raddböndin færu í kross. Typpið tók völdin af viljanum og fór að stjórna draumum og nánast öllu sem ég gerði. Það var eins og hausinn hefði orðið fyrir eldingu. Allt í einu var ég með milljón hugsanir og tilfinningar í gangi á sama tíma — spennu, skömm, forvitni, pirring. Ég vissi varla hvað var hvað. Hvað var í gangi? Var þetta skemmtilegt eða leiðinlegt, leið mér vel eða illa, var ég á uppleið eða niðurleið, fór mér aftur eða fram? GÓÐIR ÁHORFENDUR! HÉR ER ÞAÐ KOMIÐ — ÞAÐ SEM VIÐ HÖFUM ÖLL BEÐIÐ EFTIR: KYNÞROSKINN! GJÖRIÐ SVO VEL. GEFUM ÞVÍ GOTT KLAPP! Á unglingsárunum fer líkaminn í alls konar „uppfærslur“. Þær líta ekki eins út hjá öllum en geta meðal annars verið svona: • líkaminn breytir um lögun • vaxtarkippur • feitari húð og bólur • hár undir höndum • hár í kringum kynfærin • vaxtarverkir • breytt andlitsfall • brjóstin byrja að stækka • breiðari herðar • typpið stækkar • aukinn sviti og líkamslykt • næmur snípur • fyrstu blæðingar • ósjálfrátt sáðlát • skeggvöxtur • röddin breytist (mútur) Hvort sem þessar breytingar byrja seint eða snemma hjá þér, gerast hægt eða hratt, verða miklar eða litlar, þá er eitt alveg öruggt: Þær gerast á þeim tíma sem hentar líkama þínum best. Mundu að þú ert einstök manneskja. Í RÚSSÍBANA Á FLEYGIFERD Ég var eiginlega ekki alveg viss en þetta leiddi mig út í endalausar pælingar. - HVAD vAR EIGINLEGA Í GANGI? - HVENÆR GERAST TÍDINDIN? - KLAPP KLAPP VEI!
BREYTINGIN MIKLA! BREYTINGIN MIKLA! Þú hefur eflaust greint miklar breytingar á líkama þínum. Þessar breytingar verða m.a. vegna hormóna sem senda boð til ýmissa hluta líkamans um hvernig þeir eigi að vaxa. Athugaðu að breytingarnar á unglingsárunum eru ekki alltaf í rökréttu samhengi. Vöxtur einstakra líkamshluta getur verið mishraður og vaxtarlagið getur allt í einu breyst. Fólk á þínum aldri óskar þess stundum að vera „venjulegt“. En málið er bara að það er ekkert „venjulegt“ til í þessu sambandi. Best er að sætta sig við það strax. orðið táningur merkir í raun það sama og enska orðið teenager? Enska orðið kemur af endingunni -teen ... thirteen, fourteen, fifteen o.s.frv. Þess vegna er það oft notað um 13–19 ára. En unglingsár snúast ekki bara um tölur – heldur líka um þroska, breytingar og nýtt hlutverk í lífinu. ALEX AF HVERJU ER LÍKAMinn SVONA AUMUR? SVARAR SPURNINGUM Líkaminn breytist rosalega mikið á stuttum tíma. Þú getur t.d. lengst um nokkra millimetra á einni nóttu. Stundum er engu líkara en hópur af strekkjurum mæti á næturnar og teygi og togi unglingana sundur og saman. Kannastu við að líkaminn sé aumur og stirður á morgnana? Þá veistu hvað hefur gerst. Líkaminn er að breytast og þroskast – einn daginn áttarðu þig á að þú ert komin með breiðari mjaðmir eða herðar ... smám sama áttar þú þig á kynhneigð þinni en ef þú ert í vafa þá er það alveg eðlilegt. Á sama tíma eru vinirnir líka á ólíkum stað, sum breytast hratt, önnur hægar. Sum velta kynhneigðinni mikið fyrir sér og öllu sem henni tengist, á meðan önnur velta henni lítið sem ekkert fyrir sér. Ýmsir líkamshlutar verða nú næmari en áður. Þessi nýja næmni getur komið á óvart. Allt í einu geta eyrun, hálsinn eða geirvörturnar brugðist öðruvísi við snertingu en áður. Kynfærin verða líka næmari og líkaminn getur sýnt viðbrögð sem þú áttir ekki von á. Það er eðlilegur hluti af kynþroska. Svo verða kynfærin loðin og lifandi – og þau þurfa sína athygli þó það sé auðvitað nokkuð mismunandi frá einum einstaklingi til annars. 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 ár Hvenær breytist manneskja úr því að vera barn í táning – og loks fullorðin? HVENÆR ER ÉG HVAD? - 6 Vissir þú að …
LÍKAMINN Auðvitað veltið þið fyrir ykkur því sem er að gerast í kroppnum á þessum aldri. Það er ekkert SMÁVEGIS sem gengur á. Hlutföllin í skrokknum breytast, útlimirnir lengjast miðað við búkinn, þú ferð að svitna meira og getur fengið bólur í andlitið og reyndar miklu víðar. En þetta eru allt þroskamerki. Málið er bara að líkaminn er farinn að framleiða kynhormón eins og honum væri borgað fyrir það, til þess að breyta barnslíkama í fullorðinslíkama. KYNHORMÓNIN Kynhormón eru efni sem líkaminn sendir frá sér til að hefja kynþroskann og setja breytingar af stað í honum. Estrógen og prógesterón eru kynhormón sem hafa m.a. áhrif á tíðahring, stækkun brjósta og fleiri líkamlegar breytingar. Testósterón er kynhormón sem hefur m.a. áhrif á sæðismyndun, hraðari vöðvamyndun og raddbreytingar. Öll þessi hormón eru til í öllum líkömum en í mismiklu magni og með mismunandi áhrif. Þegar barn fæðist er því oftast úthlutað kyni út frá sýnilegum kyneinkennum. „Það er strákur“ er oft sagt þegar barnið er með typpi eða „það er stelpa“ þegar barnið er með píku. Kyneinkenni vísa til litninga, kynkirtla og líffræðilegra sérkenna manneskju eins og æxlunarfæra og uppbyggingar kynfæra. Fólk sem er með ódæmigerð kyneinkenni er intersex. Intersex einstaklingar fæðast með einkenni sem eru ekki algjörlega kven- eða karlkyns. Þá getur hormónastarfsemi verið í ósamræmi við kynfærin sem eru til staðar, innri eða ytri kynfæri sem eru óhefðbundin o.s.frv. Stundum uppgötvast ekki að einstaklingar séu intersex fyrr en þau fara að taka út kynþroska eða þegar þau vilja reyna að eignast börn. Kynvitund snýst ekki um kynfæri, líffræði eða útlit, heldur um hvernig við upplifum eigið kyn. Hún getur verið sú sama og það kyn sem okkur var úthlutað við fæðingu eða önnur. Sum upplifa sig sem karla, önnur sem konur. Sum upplifa sig sem blöndu af hvoru tveggja, og önnur hvorki sem konu né karl. Fólk er kallað sís eða sís-kynja þegar kynvitund þess samræmist því kyni sem því var úthlutað við fæðingu. Að vera trans þýðir að kynvitundin samræmist ekki því kyni sem var úthlutað við fæðingu. Kynsegin fólk upplifir sig hvorki sem karl né konu, eða ekki eingöngu sem annað hvort, og fellur undir svokallaða trans regnhlíf. 7
8 ER SVITALYKT SEXÍ? SALTUR SVITI Það eru til tvenns konar svitakirtlar. Önnur gerðin er um allan líkamann og þeir kirtlar starfa í okkur frá vöggu til grafar. Þeir gefa frá sér saltan vökva sem hefur það hlutverk að kæla húðina þegar okkur verður of heitt. Svitinn í handarkrikunum er aðallega saltur sviti. KYNÖRVUNARSVITI Hinir svitakirtlarnir taka til starfa þegar við verðum kynþroska. Þeir finnast í þyrpingu í kringum eyru, geirvörtur, handarkrika og við kynfærin. Þessi sviti er þykkari en salti svitinn og tengist hormónabreytingum, tilfinningum og kynörvun. HVERNIG LÍDUR PÉR NÚNA? - – PAD ER FULL ÁSTÆDA TIL AD SVITNA - - - Óþægileg svitalykt getur svo komið í kjölfarið þegar svitinn kemst í samband við önnur efni í umhverfinu, eins og bakteríur á húðinni. Einn og sér er hann tær og lyktarlaus. Stundum líður þér frábærlega. Stundum alls ekki. Og stundum veist þú ekki alveg hvað er í gangi. Það er eðlilegt að upplifa alls konar tilfinningar á þessum tíma. Hvernig líður þér í dag? KANNASTU VID PETTA? -
9 „Ég er svo vandræðaleg. Ég þoli ekki hvað ég roðna bara ef einhver lítur á mig. Í gær kom Sævar og spurði mig út í íslenskuprófið og ég fraus bara og byrjaði að bulla eitthvað um að ég kynni ekkert. Hvað er að mér? Ugh. Hann heldur pottþétt að ég sé algjört fífl og talar örugglega aldrei við mig aftur." HVAD ER ÍRIS AD PÆLA? - - HORMÓNIN ERU AD TRUFLA MIG! - TILFINNINGALÍFID ER Í TÍVOLÍ TÍVOLÍ MIKILLI SVEIFLU Það getur verið öruggara og minna stressandi að dóla bara hring eftir hring heldur en að þeytast upp og niður með magann ýmist uppi í koki eða niðri í klofi. Hvort finnst þér skemmtilegra í rússíbanananum eða hringekjunni? Kannski finnst þér ekkert gaman í tívolí og vilt bara hafa fast land undir fótum. Þú finnur meiri tilfinningasveiflur en áður og það getur orðið stutt milli hláturs og gráturs. En það að taka dýfur af og til er bara liður í að þroskast tilfinningalega. Dýfurnar geta verið krefjandi – en þær gera gleðistundirnar líka sterkari. - ÉG ER ÓGEDSLEGA PIRRUD OG REID! - - - Tilfinningalífið verður að rússíbana á unglingsárunum. Sumum finnst það gaman en önnur hefðu frekar valið hringekjuna.
10 Lítum nú aðeins á það sem gerist í tilfinningalífinu á kynþroskaskeiðinu. Þú kannast eflaust við skapsveiflurnar. Eina stundina stendur þú í stafni á stærsta farþegaskipi heims og öskrar út yfir hafið: Ég er ÆÐI. Hálftíma seinna er skipið sokkið og þú svamlandi í ísköldum sjónum og átt ekki nema örfáar mínútur eftir. Og allt er þetta kannski einni bólu að kenna sem skaut upp kollinum á nefinu á þér og breyttist á nokkrum mínútum í risavaxinn ísjaka sem sökkti skipinu. En finnst þér samt ekki æðislegt þegar hjartað bráðnar við að sjá eða heyra eitthvað sem höfðar til þín? Og kannastu kannski við hlátursköstin sem vekja sæluefnin í heilanum? ÉG ER Æ-DI! TILFINNINGALÍFIDPIRRINGSLOSUN „Ég hlýt að vera svona rússíbanatýpa. Ég var svo ótrúlega pirrað í morgun – það var allt í „messi“ heima – ekkert tannkrem til, öll handklæðin skítug og bróðir minn kláraði mjólkina áður en ég gat fengið mér morgunkorn. Mig langar að berja hann – en það má ekki ... eða öskra og stappa – en það myndi ekki gleðja fólkið á neðri hæðinni. En pirringurinn er fastur inni í mér – eins og harður köggull ... ótrúlega óþægilegt. Svo ég ákvað að reyna aðferðina sem ég lærði í núvitundartíma – ég blés öllu HVAD ER REGN AD PÆLA? - - lofti frá mér, andaði djúpt og hægt niður í maga og hristi svo pirringinn af mér þegar ég andaði út. Ég þurfti reyndar að gera þetta þrisvar sinnum og þá var ég orðið nokkuð rólegt aftur ... allavega langaði mig ekki lengur að lemja bróður minn. Og þegar hann sagði mér að hann fengi að vita í dag hvort hann fengi að fara á skíðalandsmótið og ég fann hvað hann var spenntur þá vildi ég allt fyrir hann gera. Síðan greip ég epli og labbaði brosandi af stað í skólann. Ég kom við hjá Herdísi vinkonu en hún var ekki tilbúin og við alveg að verða of sein ... svo ég ákvað að vera hreinskilið frekar en pirrað og sagðist labba áfram – hún gæti náð mér ef hún drifi sig. Herdís kom aðeins of seint og var rosalega pirruð ... svo fór hún að böggast í mér – svo ég spurði hvað ég hefði gert henni ... og þá spurði hún: „Af hverju fórstu á undan mér?“ „Af því þú varst ekki tilbúin og ég ætlaði ekki að verða of seint í skólann,“ sagði ég. „Já, en ég gat ekkert að því gert – ég vaknaði of seint,“ sagði Herdís og var enn mjög pirruð út í allt og alla. „Já, en átti ég að vera seint út af því?“ spurði ég þá. „Ohhhhh ... hvað ég er pirruð – ég er örugglega komin niður í 7 í mætingu,“ sagði Herdís og mér sýndist slakna aðeins á henni. „Þú ert þá fúl út í mætinguna en ekki mig,“ sagði ég.“ – HVERNIG MÁ LOSNA VID PIRRING? ADFERD NÚVITUNDARKENNARANS 1. Andaðu öllu lofti frá þér. 2. Andaðu hægt að þér og fylltu magann og brjóstkassann af lofti. 3. Andaðu frá þér og hristu pirringinn út með loftinu. – Sjáðu fyrir þér hvernig pirringurinn losnar úr maganum og svífur út úr þér með loftinu og burt frá þér. Endurtaktu þrisvar sinnum eða oftar eftir því hve pirringurinn er mikill. Prófaðu að finna loftið fara inn um nefið … hvernig það strýkst við nefbroddinn, hvernig það er kalt og þurrt eða hvernig nasavængirnir þenjast út. - - -
11 HEILANUM Í heilanum er uppspretta boðefna sem valda vellíðan (endorfín, serótónín o.fl.). Þau losna úr læðingi þegar við upplifum eitthvað einstakt, dásamlegt og frábært. Við finnum fyrir þeim þegar við hlæjum, þegar við upplifum ást og væntumþykju, þegar við finnum líkamlega ánægju, hlustum á tónlist sem snertir okkur eða sjáum eitthvað sem okkur þykir stórbrotið. Við getum haft áhrif á líðan okkar með því að hlæja, dansa, syngja, leika okkur, knúsa þau sem okkur þykir vænt um, gleðja einhvern, finna hlýjuna í hjartanu, þakka fyrir allt sem er gott í lífi okkar – þannig virkjum við sæluuppsprettuna. Vímuefni geta skemmt þessa sæluuppsprettu okkar. Ef eiturlyfja er neytt leysa þau þessi boðefni af hólmi og um leið missir heilinn hæfileikann til að framleiða þau sjálfkrafa. Þar með stendur ekkert eftir nema depurð og þunglyndi sem veldur því að sum sjá bara svartnætti framundan af því að það vantar sæluhormón í líkamann. Í SÆLUEFNIN Tilfinningarnar eru rosalega stór partur af tilverunni og þær segja þér hvernig þér líður. Þú getur valið að berjast við þær ... eða að slaka á og hlusta á hvað þær segja þér. Auðvitað geta tilfinningarnar verið erfiðar – en erfiðustu sveiflurnar líða yfirleitt fljótt hjá. Mundu það næst þegar þér finnst allt vonlaust (litli bróðir þinn er skrímsli og þú ert í bekk með eintómum heilalausum einfrumungum), að þér á eftir að líða betur eftir svona einn til tvo tíma. Það besta sem þú getur gert er bara að skoða tilfinningarnar og reyna að skilja hvað þær vilja þér. Væri það ekki óspennandi ef allir höguðu sér eins og forrituð vélmenni? Má ég heldur biðja um gleði og sorg, reiði og fögnuð, vonbrigði og hrifningu. Og sveiflan þarf að fara í báðar áttir – upp og niður – eins og Bangsímon sagði „ef það er leiðinlegt núna, þá gerist bráðum eitthvað skemmtilegt“. ALEX SVARAR SPURNINGUM HVERNIG GET ÉG RÁDID VID PESSAR OFBODSLEGU TILFINNINGASVEIFLUR? - - - - EKKI ER ALLT SEM SÝNIST! Vitsmunalífið þroskast líka hratt á unglingsárunum. Sumir unglingar verða mjög gagnrýnir á allt og alla og pirra sig á öllu ruglinu í kringum sig. Aðrir unglingar bregða á það ráð að fara inn í herbergi og berja og öskra í stóran púða til að fá útrás fyrir pirring. Þau læra líka smátt og smátt að þau hafa ekki endilega alltaf rétt fyrir sér um allt – ekkert frekar en þau hafa rangt fyrir sér um allt. Önnur sjá stundum hlutina í allt öðru ljósi og – já, það er ekki allt sem sýnist. Það er líka spennandi pæling. PÆLING HVAD EF ...? EN AKKÚRAT ÖFUGT? GETUR VERID AD ... ? HUGSUN - - -
12 Það er ekki mikill munur á kynferðislegum viðbrögðum kynja ... en líkamar okkar eru ólíkir. Við kynferðislega örvun eykst blóðflæðið til kynfæranna. Hjá þeim sem eru með píku geta geirvörtur orðið stífari, snípurinn þrútnað og aukin bleyta myndast í leggöngum. Hjá þeim sem eru með typpi getur limurinn stækkað og stífnað þegar blóð þrýstist inn í svampkenndan vef hans. Kynferðisleg viðbrögð eru mismunandi milli einstaklinga. Sum finna sterka líkamlega vellíðan, önnur minna. Hver líkami er einstakur og bregst við á sinn hátt. Það að vita hvað þú vilt og vilt ekki er mikilvægt fyrir líðan þína. Þegar kemur að kynlífi er mikilvægt að þekkja sig og sín mörk og vita að aðrir hafa aðrar þarfir og önnur mörk. Við viljum forðast að brjóta á okkur sjálfum og öðrum. Þess vegna eigum við alltaf að virða eigin mörk og mörk annarra. Mörk okkar geta verið ólík mörkum annarra, þ.e. að það sem okkur finnst í lagi, bæði í kynlífi og öllum öðrum samskiptum, gæti öðrum ekki þótt í lagi. Við sleppum öllu sem getur verið meiðandi gagnvart okkur sjálfum eða öðrum. Það að halda áfram að snerta aðra manneskju þrátt fyrir að viðkomandi vilji það ekki er dæmi um hegðun sem virðir ekki mörk annarra. Það getur samt vafist fyrir okkur að vita hvernig okkur líður og hvað okkur langar að gera. Stundum viljum við geðjast öðrum og eigum þá á hættu að misbjóða sjálfum okkur. Þá er um að gera að staldra við, anda djúpt og hlusta inn á við á sig sjálf og ræða málin. Samþykki verður að vera óþvingað og það má skipta um skoðun og segja stopp hvenær sem er. Besta leiðin til að tryggja að öllum líði vel eru samskipti, að tala saman um hlutina, hvað okkur finnst gott, vont, spennandi eða hræðir okkur. Það er mikilvægt að átta sig á muninum á þeim sem eru með heilbrigða sjálfsmynd og bera virðingu fyrir sjálfum sér og öðrum og hinum sem eru með brotna sjálfsmynd og sýna öðrum yfirgang og dónaskap. Hvert og eitt okkar ræður yfir sínum líkama. Samfélagið setur líka mörk til að vernda fólk gagnvart þeim sem fara ekki eftir reglunum og t.d. tæla, virða ekki aldursmörk, þvinga eða beita hvers kyns ofbeldi. KYNHVÖTIN er skemmtilegt fyrirbæri. Hún stýrir því hvað höfðar til þín kynferðislega. Á unglingsárunum verður kynhvötin stundum villt og frek. En það er eins með kynhvötina og tilfinningarnar … það þýðir ekkert að loka hana inni og reyna að taka ekki eftir henni. Þú ættir frekar að fagna henni og reyna að kynnast henni vel og skoða svo hvert hún vill leiða þig. HVAD ER EDLILEGT OG HVAD ER ÓEDLILEGT? Við veltum því öll fyrir okkur hvort við séum eðlileg og flest efumst við einhvern tíma um að svo sé. Það er nú líka svolítið erfitt að vera eðlileg þegar við þekkjum ekki alveg reglurnar og vitum ekki einu sinni hver bjó þær til. Þó hugtakið vísi til eðlis mannsins eru hugmyndir um hvað telst eðlilegt í raun mótaðar af samfélaginu. Þær eru mismunandi eftir tíma, menningu og hvar við erum staðsett á hnettinum. - - - - MÖRK OG SAM YKKI KYNFERDISLEG - VIDBRÖGD- - Ofbeldi er aldrei leyfilegt, hvorki líkamlegt, andlegt eða stafrænt.
13 TÍSKUHÖNNUDIR LÍKAMANS KYNHORMÓN – LÍFFRÆDILEGAR BREYTINGAR - -
PÍKAN Píkan gegnir mikilvægu hlutverki í líkamanum og getur verið uppspretta ánægju og vellíðanar. Það er gott að kynnast eigin líkama og læra hvernig hann bregst við. Afstaða þín til eigin líkama getur haft áhrif á sjálfsmynd þína, sjálfstraust og nánd. Það er ómögulegt að segja nákvæmlega hvenær fyrstu merki kynþroska koma fram hjá þeim sem eru með leg, en oft má sjá svipað mynstur innan fjölskyldna. Það getur líka verið misjafnt hvernig kynþroskinn sýnir sig fyrst. Þau sem munu fá brjóst taka oft fyrst eftir breytingum á þeim þar sem þau taka oft vaxtarkipp. Hár vaxa við kynfæri og undir höndum. Önnur finna fyrst fyrir skapsveiflum og meiri viðkvæmni eða byrja bara á túr einn góðan veðurdag. Það er líka mjög einstaklingsbundið í hvaða röð atburðir gerast eða hve hratt breytingarnar verða. Vaxtarverkir geta gert vart við sig og verið óþægilegir en það þýðir ekkert annað en að taka þeim með opnum huga. Sama má segja um aukna svitamyndun með tilheyrandi lykt sem getur oft verið ansi pirrandi en er eðlilegur hluti af ferlinu. Áður en mannkynið tók að stórum hluta upp eingyðistrú, þ.e. fór að trúa á einn guð eins og tíðkast hjá kristnum mönnum, múslimum, gyðingum og fleirum, var frjósemisdýrkun mjög útbreidd. Fólk gerði sér þá svokölluð reðurtákn, einhvers konar eftirmynd af typpi, sem gegndu oft mikilvægu hlutverki við trúarathafnir. Frjósemisdýrkendur í Ástralíu tilbáðu hins vegar kvenleg tákn, þ.e. eftirmyndir af píkum. Tákn móðurgyðjunnar Kunapipi var til dæmis móðurlíf og blótstaður hennar, þar sem athafnirnar fóru fram, var í laginu eins og leg. MOLI PUSSA PJALLA PJÁSA KUNTA ÖGN TUSSA VÖLVA KLOBBI SKÖP RIFA Hefur þú heyrt þessi orð? Finnst þér þau falleg eða ljót? Þekkir þú fleiri orð sem ekki eru á listanum? Hvar hefurðu heyrt þau? ORDID PÍKA Þegar við tölum um píku erum við að vísa til ytri og innri skapabarma, sníps og legganga. Einnig gæti þvagrásaropið talist til píkunnar – vegna staðsetningar þess – mitt á milli sníps og legops. Eins og um margt annað í lífinu hafa píkunni verið gefin fjölmörg nöfn í gegnum tíðina. Sum eru talin klúr en önnur eru hversdagslegri, sum fræðileg og enn önnur skáldleg eða forn. Hvaða orð finnst þér þægilegt að nota? Hver þeirra finnst þér flott og kraftmikil? Hver finnst þér ljót eða óþægileg? - - SKEID14 ER MAGNAD LÍFFÆRI! - PÍKA
15 Fyrir trans börn og ungmenni er félagsleg kynstaðfesting mjög mikilvæg. Þá er átt við að þau fái að nota rétt nafn og fornöfn og að fólk viðurkenni þau í réttu kyni, t.d. að foreldrar, systkini, vinir og kennarar noti rétt nöfn og fornöfn. Mörg hver breyta kyntjáningu sinni í takti við kynvitund sína en fyrir sum eru líkamlegar breytingar einnig mjög mikilvægar. Margar trans stelpur upplifa kynama en ekki allar. Kynami er djúpstæð vanlíðan sem tengist ýmist þeirra líkama og að hann sé ekki eins og þær vilja en einnig getur kynami verið til staðar þegar stuðningur og viðurkenning annarra á þeirra kynvitund er ekki til staðar. Fyrir aðrar trans stelpur geta þó breytingar sem fylgja kynþroska, eins og skeggvöxtur, dýpri rödd og aðrar líkamlegar breytingar, verið erfiðar. Í slíkum tilvikum geta hormónablokkerar skipt miklu máli. Þeir setja í raun TRANS kynþroskann á pásu eða koma alveg í veg fyrir ákveðnar breytingar ef meðferð hefst nógu snemma. Slíkt er í boði en til þess að komast í þannig meðferð þarf fyrst að eiga sér stað frumgreining, t.d. hjá sálfræðingi. Mörgum er slík meðferð lífsnauðsynleg, því að það getur reynst trans stelpum erfitt þegar líkaminn breytist ekki í þá átt sem þær vilja. Trans stelpur þurfa að bíða eftir því að verða orðnar nógu gamlar (oftast 16 ára eða eldri) til að fá svokallaða krosshormóna og geta þá tekið út kynþroska sem samsvarar þeirra kynvitund. Þetta er þó allt bundið því að trans stelpur njóti stuðnings frá forsjáraðilum sínum og komist nógu snemma í meðferð. Fyrir þær sem eru þegar byrjaðar á svokölluðum „karlkyns kynþroska“ geta hormónablokkerarnir sett hann á pásu en breyta honum ekki til baka. KYNSTADFESTING Ef trans kona fær krosshormón (í boði í fyrsta lagi frá 16 ára) mun líkaminn taka ýmsum breytingum, t.d. munu brjóst stækka og fitudreifing líkamans breytist. Það eru síðan alls konar meðferðir, aðgerðir og líkamlegar breytingar sem standa trans konum til boða. T.d. kynfæraaðgerð, að fjarlægja skeggvöxt, brjóstastækkun, minnkun barkakýlis og fleira. Sumt af þessu er kostnaðarsamt. Svo er gott að hafa í huga að það vilja ekki allar trans konur fara í þessar aðgerðir eða breytingar. Sumar vilja engar breytingar, sumar eru t.d. sáttar við sitt typpi og láta sér nægja breytingarnar sem krosshormónin hafa í för með sér. Það er engin ein rétt leið til að vera kona, hvort sem þú ert trans eða sís. Þetta ferli, ásamt allri biðinni getur verið ansi erfitt og getur þá verið mikilvægt að leita sér að ráðgjafa sem þekkir til trans málefna, finna stuðningshóp og jafnvel tala við aðrar sem hafa upplifað sömu stöðu. - Upplifun trans stelpna af kynþroska og líkamsbreytingum getur verið mjög ólík. Það er mismunandi hvort þær vilja gera líkamlegar breytingar eða ekki og hvað hentar hverri og einni best. STELPUR/KONUR
16 Píkur eru mismunandi að útliti, lit, stærð og lögun. Sumar eru ljósar, aðrar dökkar. YTRI KYNFÆRI YTRI SKAPABARMAR Þeir mynda eins konar hlíf fyrir viðkvæmari svæði píkunnar. Í þeim leynist fjöldi taugaenda, sem gerir þá nokkuð næma fyrir kynörvun. Þar eru líka kirtlar sem gefa smurningu og kynæsandi lykt. PVAGRÁS Mjó göng sem þvagið fer eftir frá þvagblöðru og út úr líkamanum. LEGGANGAOP Opið á leggöngunum. Leggöngin eru yfir 10 cm löng og hafa hæfileika til að lengjast og víkka t.d. við fæðingu barns. Efst í leggöngum er leghálsinn. SPÖNG Svæðið milli leggangaops og endaþarms. MUNADARHÓLL Svæðið ofan á lífbeini sem er þakið skapahárum. SNÍPSFORHÚD Hún hylur hluta af snípnum. SNÍPUR Liggur ofan við þvagrásaropið. Hann er mjög næmur og við örvun eykst blóðflæði til hans og hann þrútnar. INNRI SKAPABARMAR Þeir eru mjúkar, teygjanlegar húðfellingar innan við ytri barmana og verja og hylja leggangaopið. Þeir eru breytilegir útlits og geta verið misstórir og oft stærri en þeir ytri. PÍKAN OG NÆSTA NÁGRENNI INNRI KYNFÆRI EGGJASTOKKUR Geymir egg og framleiðir kynhormón. Eitt eða fleiri egg losna mánaðarlega út í eggjaleiðarann og er það kallað egglos. EGGJALEIDARI Grönn pípa með bifhárum sem flytur egg frá eggjastokk til legsins. PVAGBLADRA Sekkur þar sem þvag safnast fyrir á milli þvagláta. LEG Legið líkist peru í laginu og er neðsti og mjóasti hlutinn kallaður legháls. Efri hlutinn er úr vöðva sem dregst saman þegar blæðingar eru en teygist þegar kona er þunguð og fóstrið stækkar. LEGHÁLS Neðsti og mjóasti hluti legsins er almennt lokaður en opnast aðeins þegar blæðingar og egglos verður. KÖGUR Sópar eggi sem losnar í eggjastokkum upp í eggjaleiðara. PVAGRÁS LÍFBEIN MEYJARHAFT Er vefur sem er í kringum leggöngin. Hann brotnar niður á kynþroskaskeiði vegna hormónamyndunar. Eitt af beinum mjaðmagrindarinnar. Það liggur undir munaðarhól. Sumar eru loðnar, aðrar ekki. Sumar eru mjög næmar, aðrar minna. Engin píka er „rétt“ eða „röng“ í útliti. - - - - - - - PÍKUR ERU ÓLÍKAR
Rétt fyrir innan leggangaopið er teygjanleg slímhimnufelling. Það getur verið erfitt að sjá hana með berum augum, því hún getur verið glær, fölbleik eða ljós, stór eða lítil. Himnan getur líka verið allskonar í laginu, til dæmist eins og kleinuhringur eða hálfmáni. Hún getur hulið leggangaopið að stórum hluta, svolítið eða alls ekki. Þessi litla slímhimnufelling kallast meyjarhaft. Hér áður fyrr var talið að meyjarhaftið rofnaði við fyrstu samfarir og að þá blæddi alltaf úr því. Þannig var talið að órofið meyjarhaft sannaði að stúlka eða kona hefði ekki haft samfarir og væri þannig „hrein“ mey. Þetta er bull. Meyjarhaftið er teygjanlegt og það getur brotnað niður á kynþroskaskeiði. Þegar eitthvað fer inn í leggöngin geta myndast rifur í himnunni og það getur blætt úr þeim. Þannig rifur gróa yfirleitt á sólarhring eða svo. Það er ekki hægt að sjá á meyjarhaftinu hvort manneskja hafi notið kynlífs eða ekki. Alveg eins og það er ekki hægt að skoða typpi og sjá hvort eigandi þess hafi stundað kynlíf. Enda er það einkamál og enginn á rétt á því að gera lítið úr öðrum fyrir það eitt að hafa notið kynlífs. MEYJARHAFTID Ef þú ert með píku væri ekki úr vegi að kynnast henni betur. Það getur hjálpað þér að skilja líkama þinn og styrkt sjálfsöryggi. Finndu rólegan stað þar sem þú hefur næði og getur slakað á. Spegill getur hjálpað þér að sjá hvernig kynfærin líta út. • Skoðaðu kynfærin með fæturna saman og síðan í sundur. Taktu eftir hvernig útlitið breytist eftir líkamsstöðu. • Skoðaðu ytri skapabarmana og húðina sem snýr inn. Hún er oft mjúk og glansandi. • Þú getur prófað að spenna og slaka á grindarbotnsvöðvum og fylgst með hreyfingunni. • Snípurinn er mjög næmur hluti líkamans og gegnir hlutverki í kynferðislegri ánægju. Líkamar eru mismunandi og það er ekkert eitt „rétt“ útlit. Að kynnast eigin líkama snýst fyrst og fremst um að skilja hann og virða. MÝTAN UM - SJÁLFSSKODUN - 17
18 SVARAR SPURNINGUM Já, Hulda, það gæti alveg gerst. Brjóst eru auðvitað gríðarlega mismunandi, flöt, hnöttótt, stinn, mjúk og svo framvegis og þau stækka líka mishratt. Þau geta haldið áfram að stækka þar til þú ert orðin 21 árs og jafnvel lengur. Kynfræðingurinn ERLA Píkur eru allskonar, alveg eins og nef, eyru og aðrir líkamshlutar. Það er jafn eðlilegt að vera með áberandi innri skapabarma og innri skapabarma sem eru varla sýnilegir. Hefur þú hugsað um hvers vegna þér finnast innri skapabarmarnir of stórir? Miðað við hvað þá? Kynfræðingurinn Snípurinn er ótrúlega næmur. Hann leikur yfirleitt stórt hlutverk þegar kemur að sjálfsfróun hjá þeim sem eru með sníp en ein leið til að fróa sér er að nudda snípinn. Grindarbotnsvöðvarnir geta líka vakið unað – en með því að spenna og slaka á grindarbotnsvöðvunum eykst blóðflæðið og kynfærin örvast. Sumum finnst líka gott að nudda legopið eða fara með fingur inn í leggöngin. Brjóstin geta verið mjög næm og þá sérstaklega geirvörturnar. Og ekki er allt upp talið – því sum örvast við gælur á hálsi eða maga á meðan önnur geta fengið fullnægingu við það eitt að hugsa um eitthvað kynæsandi. Hver líkami er einstakur og ef þig langar þá getur þú prófað þig áfram til að læra á þinn líkama og þig sem kynveru. Það er jafn eðlilegt að langa að fróa sér og að hafa engan áhuga á því. Þörf og áhugi á sjálfsfróun er mjög einstaklingsbundin. SJÁLFSFRÓUN AGNIESZKA Útferð er þetta gulhvíta límkennda sem þú finnur oft í nærbuxunum þínum eftir að kynþroskinn hefst. Þetta er bara aðferð líkamans við að halda píkunni rakri og heilbrigðri. Útferðin breytist þegar líður á tíðahringinn. Fjórum til fimm dögum eftir að blæðingum lýkur verður hún glær og teygjanleg. Hún getur líka orðið svolítið lyktarsterk, en það er alveg eðlilegt. Ef þú hefur haft samfarir án þess að nota smokk og útferðin skiptir um lit eða lykt skaltu spjalla við lækni eða hjúkrunarfræðing, því þú gætir hafa smitast af kynsjúkdómi. Kynfræðingurinn ,,Hvað er útferð?“ KYNFRÆDINGUR HULDA FYRIR HEILSUNA, HAMINGJUNA OG SJÁLFSPEKKINGUNA - „Mér finnst brjóstin á mér hafa stækkað svo lítið þó að ég sé orðin kynþroska. Gætu þau átt eftir að stækka meira?“ ,,Mér finnast innri skapabarmarnir mínir allt of stórir. Get ég eitthvað gert í því?“
PÍKUR ANDLIT ERU JAFN FJÖLBREYTTAR Í ÚTLITI Þær eru mismunandi á litinn, þær eru þykkar eða þunnar, langar eða breiðar, útlægar eða inndregnar, barmamiklar eða litlar, loðnar eða hárlitlar og svo framvegis. Útlitið segir ekkert um hversu næm píkan er eða hversu mikla ánægju hún getur upplifað. Það sem skiptir mestu máli er að kynnast eigin líkama og læra hvað manni líður vel með. Í leikritinu Píkusögur eru sagðar sögur af konum úr öllum áttum, sem hafa mismunandi reynslu af píkunum sínum. Sumar konurnar segja frá ánægjulegu sambandi við þær, aðrar hafa alist upp við skömm á kynfærum sínum. Hér eru nokkrar tilvitnanir í konurnar í leikritinu. PÍKUSÖGUR SAGA 1 Píkan mín er skel, ávöl bleik mjúk skel sem opnast og lokast, lokast og opnast. Píkan mín er blómstur, sérkennilegur túlípani, ofurnæmur innst og djúpur, með ljúfsæta angan. Blómblöðin eru mjúk en þykk. SAGA 3 Ein konan, 72 ára gömul, hafði aldrei séð píkuna á sér. Hún hafði meira að segja aldrei snert á sér píkuna nema þegar hún var að þvo sér í sturtunni, og aldrei bara til að snerta hana. Hún hafði aldrei fengið fullnægingu. Þegar hún var 72 ára fór hún í þerapíu og einn daginn þegar hún kom heim af námskeiðinu kveikti hún á kertum, fór í bað, spilaði róandi tónlist og uppgötvaði á sér píkuna. Hún sagði að það hefði tekið hana meira en klukkutíma vegna þess að hún var komin með liðagigt, en þegar hún loksins fann á sér snípinn sagðist hún hafa farið að gráta af gleði. SAGA 2 Snípurinn, köllun hans er aðeins ein. Hann er eina líffæri líkamans sem er þarna eingöngu ánægjunnar vegna. Snípurinn er ekkert annað en taugabúnt: 8000 taugaendar, sé nákvæmni gætt. Það eru fleiri taugaendar en á nokkrum öðrum einum stað í líkamanum, fleiri en í fingurgómum, vörum og tungu og það er tvisvar, tvisvar, tvisvar sinnum fleiri en í typpinu. (Úr Píkusögum eftir Eve Ensler) Píkur eru margs konar og ótrúlega mismunandi að gerð, lit og lögun. Eins og andlitin, eru píkur mismunandi eftir aldri og fjölbreytileika okkar. Sænska listakonan Ylva Maria Thompson gerði í listsköpun sinni gifsafsteypurnar sem sjá má hér að ofan. Þar kemur mjög vel fram hve ólíkar þær eru. Eyða þurfti öllum hárum til að ná sem skýrustu formum í afsteypurnar. OG 19
20 BLÆDINGAR Gott getur verið að kynna sér tíðavörur og undirbúa sig. Til eru mismunandi vörur og mikilvægt er að finna það sem hentar best. Mörg leita ráða hjá einhverjum sem þau treysta. Fyrstu blæðingar eru yfirleitt frekar litlar og minna á ljósrauða eða brúnleita útferð. Á öðrum degi getur blæðingin aukist og hjá sumum verður hún meiri. Þá getur þurft að skipta um bindi eða aðra vöru á 1–4 klukkustunda fresti meðan blæðingin er mest. Yfirleitt dregur síðan úr henni á næstu dögum. RÁD UNDIR RIFI HVERJU Það eru til ýmis ráð til að létta á verkjunum ef þeir eru slæmir. Öll hreyfing er til bóta. Hitapoki eða heitt bað eða sturta geta hjálpað til við að slaka á. Óhætt er að taka væg verkjalyf. Mikilvægt er að gæta hreinlætis meðan á blæðingum stendur. AD SKILJA BLÆDINGAR Það getur verið gagnlegt að fræðast um blæðingar, bæði fyrir þau sem fá þær og þau sem vilja skilja hvað aðrir ganga í gegnum. Er þetta sárt? Er munur á milli daga? Hvenær blæðir mest? Hve lengi? Hvað er hægt að gera til að létta sér lífið? Nota þau bindi, tappa, túrbuxur eða tíðabikar? PEGAR VERKIR VERDA MIKLIR Túrverkir geta verið hvimleiðir en þeir eru oftast eðlilegur fylgikvilli blæðinga. „Ég er mikið að pæla í kynþroskanum. Af hverju verðum við kynþroska svona snemma? Við byrjum á túr og líkaminn er oft tilbúinn til að byrja að ganga með barn, en að öðru leyti erum við alls ekki undir það búin að verða foreldrar. Af hverju er líkaminn stundum langt á undan viti og tilfinningum í þroska? Er það ekki svolítið sérstakt? Hvað er náttúran að hugsa? “ HVAD ER BRYNDÍS AD PÆLA? - - TILBÚIN - EKKI TILBÚIN? - - - - Sum glíma við bólgusjúkdóminn endómetríósa, oftast kallaður endó og veldur hann oft miklum verkjum. Ef verkir verða svo miklir að þeir hindra daglegt líf getur verið nauðsynlegt að leita til læknis. Mjög misjafnt er hvenær blæðingar hefjast. Þær geta hafist um 8 ára aldur eða mun seinna, allt að 18 ára og allt þar á milli er eðlilegt. Þegar blæðingar hefjast getur það gerst án mikils fyrirvara. Fyrstu merkin eru oft smá útferð, blóð eða brúnleitur blettur í nærfötum eða á klósettpappír. TÚRVERKIR Blæðingar geta valdið verkjum. Verkirnir eru vegna kröftugra samdrátta í leginu. Samdrættirnir eru missterkir og valda m.a. þess vegna litlum seyðingi hjá sumum en sárum verkjum hjá öðrum. AD BYRJA Á TÚR - -
21 - - Flest sem eru með leg og eggjastokka fæðast með mikinn fjölda af eggjum í eggjastokkunum eða um það bil 400.000. Þar af ná hugsanlega 4–500 egg að þroskast og komast inn í legið. EGG, EGG, EGG FÖRUNEYTI TÍDAHRINGURINN Hjá þeim sem eru með leg losnar egg úr eggjastokk um það bil einu sinni í mánuði. Á sama tíma þykknar slímhúðin í leginu og verður blóðrík til að taka við frjóvguðu eggi. Ef eggið frjóvgast ekki losnar slímhúðin og fer út úr líkamanum sem blæðingar. Þessa reglulegu hringrás líkamans köllum við tíðahring. Tíðahringurinn er að meðaltali um 28 dagar, talið frá fyrsta degi blæðinga að næstu blæðingum. Það er þó eðlilegt að hringurinn sé styttri eða lengri. Blæðingar standa oft yfir í 2–7 daga, stundum lengur. Blæðingin getur verið mismikil og jafnvel breyst frá degi til dags. Þegar henni lýkur getur komið brúnleit útferð á meðan síðustu blóðleifarnar fara úr líkamanum. Ef kynþroskinn væri brúðuleikhús, þá væri heiladingullinn örugglega leikhússtjórinn. Hann er oft kallaður yfirkirtill og það eru skipanir frá honum, öðru nafni hormón, sem stjórna þroska eggjanna í eggjastokkunum og segja líkamanum hvenær eggið eigi að leggja af stað inn í legið. Eiginlega gegnir heiladingullinn lykilhlutverki í öllum þeim breytingum sem verða á okkur á kynþroskaskeiðinu. Við eigum honum mikið að þakka. TÍDAHRING- LEIKHÚSID HRINGSINS TÍDAHRINGURINN Blæðing • Ný slímhúð • Egglos • Ferðalag eggsins • Eggið í leginu • Við frjóvgun eggs og sæðisfrumu getur orðið til nýr einstaklingur. Sum kjósa að eignast ekki börn og önnur glíma við ófrjósemi og þurfa að leita sér aðstoðar ef þau óska sér að eignast barn. - -
22 SPURNING DAGSINS: „Það var í sumarbústaðarferð með frænku minni, sem er fjórum árum eldri en ég. Ég var 15 ára. Jú, mér brá svolítið en frænka mín vissi allt um þetta og hjálpaði mér.“ NÍNA „Ég var ekki nema 8 ára og þetta gerðist í frímínútum í skólanum. Ég hljóp ein inn á klósett og tókst svo að kalla á vinkonu mína, sem sótti kennarann. Kennarinn róaði mig og þetta varð ekkert stórmál.“ LINDA - HVAR OG HVENÆR BYRJADIR PÚ Á TÚR? - GUDJÓN „Ég byrjaði 12 ára á blæðingum sem var virkilega erfitt þar sem ég er strákur. Þetta truflaði mig rosalega, ég var farinn að kvíða því að byrja á túr og leið illa í hvert skipti. Mamma fór síðan með mig til læknis og ég fékk pilluna, þannig að nú fer ég ekki á túr. Svo vonast ég til að komast á hormónablokkera svo líkaminn breytist ekki meira í eitthvað sem ég vil ekki.“ „Sem betur fer var mamma búin að undirbúa mig vel, svo þegar ég vaknaði einn morguninn með rauðan blett í náttkjólnum mínum vissi ég nákvæmlega hvað var að gerast. Ég var 13 ára.“ HAFDÍS VID PROSKUMST HRADAR OG HRADAR OG HRADAR - - - - · Árið 1840 byrjuðu blæðingar að meðaltali 16,5 ára. · Árið 1990 byrjuðu blæðingar að meðaltali 12,8 ára. Hvenær er líklegt að næsta kynslóð byrji á túr?
BLÆDINGAR – FRAMHALDSSAGA Í MÖRGUM BINDUM - PEGAR BLÓDID FLÆDIR Um það bil helmingur mannkyns fer að meðaltali 500 sinnum á túr á ævinni. Ýmsar vörur geta komið að góðu gagni þegar blóðið flæðir … Við kynnum einnota bindi, margnota taubindi og tappa, túrtappa, túrnærbuxur og tíðabikar. Hvaða bindi er best að nota? Eru túrtappar betri kostur? Hvað með margnota túrvörur? Hvað er tíðabikar? TÍDABINDI TAPPAR Túrtappar eru einn af valkostunum sem standa til boða þegar á blæðingum stendur. Þeir eru, líkt og bindi, til í mismunandi stærðum og útfærslum. Sum kjósa að nota tappa til dæmis í sundi eða hreyfingu, önnur ekki. Mikilvægast er að velja það sem hentar best og skipta reglulega um vöru. Tíðabindi hafa lengst af verið þarfasti þjónninn á meðan á blæðingum stendur. Þau eru til í margs konar útfærslum bæði að gerð, lögun, þykkt og efni. Framleiðendur nota stundum klórhreinsuð efni í tíðabindin eða plast-efni sem eru óþægileg fyrir húðina. Sum bindi eru óþarflega rakadræg en það getur valdið þurrki og sýkingum. Mælt er með að prófa nokkrar gerðir til að finna hvaða bindi henta best. Hvernig eru tappar notaðir? Sumar tegundir eru í sérstökum hólk sem auðveldar innsetningu. Þá er hólkurinn settur varlega inn í leggöng og tappanum ýtt á sinn stað. Aðrar tegundir eru án hólks. Þá er plastfilman fjarlægð og tappanum komið fyrir í leggöngunum með fingri. Hann er settur það langt inn að hann sitji þægilega. Leghálsinn lokar leginu og því er ekki hætta á að tappinn „týnist“ inn í líkamann. - - - - - 23
24 TÍDABIKAR Tíðabikar er mjúkur margnota bikar úr silíkoni eða náttúrulegu gúmmíi, oft kallaður álfabikar eða mánabikar. Bikarinn er settur neðarlega inn í leggöng meðan blæðingar standa yfir og er notaður í stað binda og/eða túrtappa. Hann tekur allt að 30 ml af tíðablóði. Bikarinn þarf að tæma á fjögurra til tólf tíma fresti. TÚRNÆRBUXUR Túrnærbuxur líta alveg eins út og venjulegar nærbuxur en þær eru úr sérstöku efni sem getur tekið við miklu magni af vökva án þess að leka. Túrnærbuxur eru til í mörgum sniðum og með mismunandi mikilli rakadrægni. NÁTTÚRULEG OG UMHVERFISVÆN BINDI OG TAPPAR Margnota tappar og bindi búin til úr náttúruefnum njóta nú vaxandi vinsælda. Þau eru hönnuð til endurnotkunar og má þvo, samkvæmt leiðbeiningum framleiðanda, oftast í þvottavél. Sum má einnig sjóða til sótthreinsunar. Þau eru til í mörgum stærðum og gerðum, með mismunandi sniði og festingum. Hvernig er tíðabikar notaður? Tíðabikarnum er komið fyrir í leggöngunum. Til að setja hann upp er hann brotinn saman, til dæmis þannig að barmarnir myndi U-lag. Þegar bikarinn er kominn inn opnast hann og myndar lokaða skál sem safnar blóðinu. Bikarinn þarf ekki að sitja jafn hátt og túrtappi. Mikilvægt er að hann opnist alveg, annars getur lekið meðfram honum. Það má tryggja með því að halda um neðri hluta bikarsins og snúa honum varlega. Tæma þarf bikarinn á 4–12 klukkustunda fresti, eftir því hversu mikil blæðingin er. Hann er tæmdur í salernið og skolaður með vatni áður en honum er komið aftur fyrir. - Til að taka bikarinn út má toga varlega í stilkinn neðan á honum eða grípa um botn bikarsins og losa hann.
25 TÍDABLÓD Tíðablóð er blanda af rauðum blóðkornum, legslími, frumum og efnahvötum. Tíðablóð getur verið þunnt og tært eða þykkt og kekkjótt. Liturinn getur verið allt frá brúnum eða dökkrauðum yfir í bleikan eða gulglæran. Það er mikilvægt að gæta alltaf hreinlætis, þvo hendur áður en skipt er um túrvöru, sérstaklega þegar notaðar eru túrvörur sem fara upp í leggöng. Gott er að skipta um bindi, tappa, bikar eða slíkt á a.m.k. 4 klukkustunda fresti, en það getur verið misjafnt eftir því hversu mikið tíðablóð kemur. Oftast er ekki um meira magn að ræða en rúmlega einn desilítra en það getur dreifst á marga daga. ”GET ÉG VITAD HVENÆR ÉG ER AD NÁLGAST EGGLOS?“ - - HULDA Það er algengt að það komi smá útferð sem er þykkari en þú átt að venjast þegar egglos á sér stað. Sumt fólk finnur fyrir seyðingi neðarlega í hryggnum eða vægum túrverkjum. Svo getur líka verið gagn af því að fylgjast með tíðahringnum. Þú þarft ekki annað en dagatal eða smáforrit til að skrá tímann. Þú merkir fyrsta daginn sem þú ert á túr og síðan hvern dag þar til blæðingin hættir. Þetta snýst ekki bara um að vita hvenær egglos verður, heldur almennt um að þekkja líkama sinn og starfsemi hans. Kynfræðingurinn ÓREGLULEGAR BLÆDINGAR Óreglulegar blæðingar eru algengar og eðlilegar fyrstu árin á blæðingum. Þá líður annaðhvort langt á milli og blæðingarnar geta orðið frekar miklar eða stutt á milli og þá verða þær oft minni. Ástæðan er sú að starfsemi eggjastokkanna er ekki orðin stöðug. Ef blæðingar eru enn óreglulegar 2-3 árum eftir að þær byrja er gott að leita til læknis. Talið er að um 20% einstaklinga sem fara á túr fái fjölblöðrueggjastokkaheilkenni (PCOS). Blæðingar og tíðahringur fylgja ákveðinni hringrás. Sum kjósa að fylgjast með hringnum sínum til að skilja betur líkamann og breytingar sem geta orðið frá mánuði til mánaðar. Hlutfallsskipting hundrað einstaklingar: 48 eru í þrjá til fjóra daga 35 eru í 5 til 6 daga 13 eru í 7 daga eða meira - - HVE LENGI VARA BLÆDINGARNAR? Blæðingar vara oftast í 3–4 daga. Hjá sumum standa þær yfir í 7–8 daga en hjá öðrum eru þær styttri en 3 dagar. - - AD FYLGJAST MED TÍDAHRING - - - Það er hægt að skrá upplýsingar í dagbók eða forrit, til dæmis: - hvenær blæðingar hefjast - hvenær þeim lýkur - hversu miklar þær eru - hvort að það fylgi litlir eða miklir verkir eða önnur einkenni Að fylgjast með hringnum getur hjálpað til við að átta sig á mynstri líkamans.
RkJQdWJsaXNoZXIy MjIxNzc=