Félagsfærnifjör Íunn Eir Gunnarsdóttir Hugmyndabanki
Félagsfærnifjör - Hugmyndabanki ISBN númer 978-9979-0-3520-6 © 2026 Íunn Eir Gunnarsdóttir © 2026 Myndir frá Shutterstock Faglegur yfirlestur: Fagleg ráðgjöf og yfirlestur: Harpa Rut Hilmarsdóttir og Jónína Lovísa Kristjánsdóttir, grunnskólakennarar. Málfarslestur: Ingólfur Steinsson Ritstjórar: Alda Áskelsdóttir og Sigrún Sóley Jökulsdóttir Hönnun og umbrot: Miðstöð menntunar og skólaþjónustu 1. útgáfa 2026 Miðstöð menntunar og skólaþjónustu Kópavogi Öll réttindi áskilin
3 Inngangur 4 1. Um Félagsfærnifjör 6 1.1 Hvað er félagsfærni? 7 1.2 Félagsfærni og hópastarf 8 1.3 Leiðbeinendur í hópstarfi 9 2. Kynningaleikir & ísbrjótar 10 Partýnafnablaðran 10 Ég – þú – þú – ég 11 Stólastaðreyndaleikurinn 11 Nafnaruna 12 Zip – Zap – Bong 12 Kjúklingasúpa 13 Appelsínuvangadans 14 Hringavitleysa 14 Tarsan, Jane og ljónið 15 Húllahringur í hring 16 Samúræinn 16 Sjóræningjaleikurinn 17 Fingur í lófa 18 3. Samskipti 19 3.1 Leikir til að þjálfa samskipti 20 Blindraganga 20 Að kynna sig 21 Reglur tvíhliða samtala 22 Slönguspjallspilið 24 Að kynna félagann 26 Handaflækja 27 Sögustund 28 Fræðsla – Form af samskiptum: 29 Hlutverkabingó 30 Fræðsla – Form samskipta: 31 3.2 Óbein samskipti 32 Fræðsla 33 Hlustum með öllum líkamanum 34 Að ná augnsambandi 35 Tónn raddar 36 Leikþáttur: Svipbrigði og líkamsstaða 37 Húllafjör 38 3.3 Æfingar og leikir sem þjálfa vináttu 39 Draumavinur 40 Góð og vond vinátta 41 Hvað geri ég sem góður vinur og hvað get ég gert betur? 42 Heiti stóllinn 43 Ofurvináttutré 44 Hlutverkaleikur 44 3.4 Æfingar sem byggjast á samvinnu 45 Líkaminn okkar 46 Eggjafallafjör – björgum egginu saman 47 Kubbaleikurinn 48 Lestarleikurinn 49 Bak í bak 49 Öll um borð 50 Pokasaga 51 Músasprengjuskógur 52 Köngulóavefurinn 53 Gulleggið 54 3.5 Æfingar og leikir sem styrkja sjálfsstjórn 55 Hvað er sjálfsstjórn? 56 Hvað kemur mér í uppnám? 57 Jósep segir 58 Spurningasnúningur 59 Umferðaljós 60 Líkamspartafimi 61 Tilfinningakrukkan 62 Fylgiskjöl 64 Fylgiskjal 1 – Slönguspjallspilið 65 Fylgiskjal 2 – Bingó 66 Fylgiskjal 3 – Svipbrigði 67 Fylgiskjal 4 – Líkamsstaða 68 Fylgiskjal 5 – Aðstæður 69 Fylgiskjal 6 – Góð og slæm vinátta 70
4 Inngangur Það þarf heilt samfélag til að ala upp barn Orðatiltækið „ Það þarf heilt samfélag til að ala upp barn“ undirstrikar þá grundvallarhugmynd að þroski barna, þar með talin þróun félagsfærni, eigi sér ekki stað í einangrun heldur í samspili við umhverfi þeirra. Félagsfærni barna mótast í daglegum samskiptum við jafningja og fullorðna, þar sem þau læra að tjá tilfinningar, setja mörk, sýna samkennd og leysa ágreining. Þessi færni þróast smám saman með æfingu, endurgjöf og fyrirmyndum í fjölbreyttum félagslegum aðstæðum. Markviss félagsfærniþjálfun er mikilvæg forvörn gegn einelti og félagslegum vandamálum sem geta komið upp þegar slíka færni skortir. Því er nauðsynlegt að þjálfa félagsfærni á réttan hátt og hefja þjálfun strax á fyrstu stigum grunnskólans. Í gegnum lífið eigum við öll í margvíslegum samskiptum við annað fólk. Flest okkar erum sammála um að jákvæð samskipti séu forsenda þess að okkur farnist vel, bæði í leik og starfi. Sum börn eiga þó í erfiðleikum með slík samskipti, sem getur valdið mikilli vanlíðan og jafnvel leitt til þess að þau einangrist. Hugmyndabankinn er ætlaður kennurum og starfsfólki í skóla- og frístundastarfi til að þjálfa félagsfærni barna. Gert er ráð fyrir að unnið sé í hópum þar sem slík samvinna skilar jafningjaáhrifum — en samskipti jafningja hvetja meðal annars til vaxtar í félagsfærni.
5 Efnið byggir á leikjum og æfingum sem henta börnum á yngsta stigi grunnskóla en auðvelt er að aðlaga verkefnin fyrir eldri börn og unglinga. Í hugmyndabankanum er lögð áhersla á mikilvægi félagsfærni og hvernig hún styrkir tengsl barna og ungmenna við umhverfi sitt á jákvæðan hátt — til dæmis með því að sýna samkennd, taka virkan þátt í hópastarfi, hjálpa öðrum, eiga jákvæð samskipti og leysa vandamál. Æfingarnar í handbókinni miða að því að efla jákvæða hegðun. Það er einlæg von mín að þetta muni nýtast sem flestu fagfólki. Efniviður hugmyndabankans er fenginn úr ýmsum áttum: úr grunn- og framhaldsnámi mínu við Háskóla Íslands, starfi mínu sem frístundafræðingur hjá Reykjavíkurborg og úr öðru frístundastarfi sem ég hef sinnt. Þá sótti ég ýmsar æfingar í bækurnar Social skills activities for kids eftir Natasha Daniels, Social skills games for children eftir Deborah Plummer og The peers curriculum for school based professionals: Social skills training for adolescents with autism spectrum disorder eftir Elizabeth A. Laugeson. Einnig nýtti ég efni af veraldarvefnum og útfærði æfingarnar eftir því sem hentaði best þeim aldurshópi sem kennsluhandbókin miðar að. Með von um að efnið komi að góðum notum. Íunn Eir Gunnarsdóttir M.Ed. í tómstunda- og félagsmálafræði
1. Um Félagsfærnifjör Hugmyndabankinn Félagsfærnifjör er 72 blaðsíður og skiptist í þrjá meginkafla og tólf undirkafla. 1. kaflinn beinist að leiðbeinendum og fjallar stuttlega um hvað felst í félagsfærni, hvers vegna hún er mikilvæg í hópkennslu og hvaða hlutverki leiðbeinendur gegna í slíku starfi. 2. kaflinn fjallar um kynningarleiki og ísbrjóta en þeir geta létt stemminguna í upphafi starfs og hvetja þátttakendur til virkrar þátttöku. Slíkt getur skapað traust og gott andrúmsloft í hópum. 3. kaflinn fjallar um gildi leikja í hópastarfi enda byggir hugmyndabankinn að verulegu leyti á leikjum. Í bókinni er lögð mikil áhersla á hópastarf en það er góð leið til að styrkja samheldni hópsins og skapa jákvætt andrúmsloft. Kynningarleikir geta létt stemninguna strax í upphafi starfsins og hvatt þátttakendur til virkrar þátttöku. Sama gildir um ísbrjóta, sem henta sérstaklega vel í byrjun hverrar kennslustundar í félagsfærni þar sem þeir, eins og nafnið gefur til kynna, „brjóta ísinn“ í samskiptum þeirra sem taka þátt. Í upphafi hvers kafla er kynnt til leiks sú færni sem á að þjálfa hvert sinn. Leiðbeinendur geta nýtt þær upplýsingar til að kynna efnið fyrir þátttakendum áður en hópavinnan hefst. Í framhaldinu fylgja verkefni með útskýringum og leiðbeiningum um framkvæmd, ásamt upplýsingum um hlutverk leiðbeinenda og hvaða áhöld þurfa að vera tiltæk. Með fjölbreyttum æfingum eins og til dæmis: leikritum, sýnikennslu, leikjum og hlutverkaleikjum er hægt að ná fram nýjum viðbrögðum frá þátttakendum. Í sumum köflum er jafnframt að finna ítarlegri fræðslu um ákveðin málefni sem miðar að því að dýpka skilning þátttakenda. Í hugmyndabankanum er lögð sérstök áhersla á þjálfun færniþátta eins og bein og óbein samskipti, vináttu, samvinnu og sjálfsstjórn. 6
7 Heimildir Agran, M., Hughes, C., Thoma, C. og Scott, L. (2016). Employment social skills: What skills are really valued? Career development and transition for exceptional individuals, 39(2), 111–120. Doi:10.1177/2165143414546741. Davies, M., Cooper, G., Kettler, R. J. og Elliott, S. N. (2015). Developing social skills of students with additional needs within the context of the Australian Curriculum. Australasian journal of special education, 39(1), 37–55. Doi:10.1017/jse.2014.9. Gresham, F. (2016). Social skills assessment and intervention for children and youth. Cambridge journal of education, 46(3), 319–332. Doi: 10.1177/0741932514556183. Rutherford, L. E., Dupaul, G. J. og Jitendra, A. K. (2008). Examining the relationship between treatment outcomes for academic achievement and social skills in school-age children with attention-deficit hyperactivity disorder. Psychology in the Schools, 45(2), 145–157.Doi:10.1002/pits.20283 1.1 Hvað er félagsfærni? Félagsfærni (e. social skills) er yfirleitt skilgreind sem samansafn lærðrar hegðunar sem gerir einstaklingum kleift að eiga í góðum samskiptum við aðra. Dæmi um slíka hegðun eru samvinna, að biðja um hjálp eða aðstoða aðra, hrósa, þakka fyrir sig og byggja upp og viðhalda samböndum á jákvæðan hátt. Að læra félagsfærni og skapa jákvæð sambönd við aðra er sérstaklega mikilvægt í barnæsku. Félagsfærni felur í sér getu einstaklings til að aðlagast félagslegum aðstæðum og haga samskiptum þannig að þau séu félagslega viðeigandi. Börn sem eru sterk í félagsfærni eiga meiri líkur á að mynda jákvæð sambönd, hafa aukið sjálfstraust og betra sjálfsmat, sem getur stuðlað að betri líðan og árangri þeirra sem fullorðnir einstaklingar. Skortur á félagsfærni og frammistöðu Til að styðja börn með slaka félagsfærni er mikilvægt að greina ástæður vandans. Það er nauðsynlegt að aðgreina hvort barnið glími við: 1. Skort á félagsfærni (e. acquisition deficits) – þegar barn hefur ekki tileinkað sér þekkingu á því hvernig eigi að framkvæma tiltekna hegðun eða á erfitt með að átta sig á hvaða hegðun hentar í ólíkum aðstæðum. • Dæmi: Barn sem veit ekki hvernig best er að koma sér inn í leik ryðst inn í leikinn í stað þess að byrja á að fylgjast með og spyrja svo hvort það megi vera með. • Börn með góða félagsfærni fylgjast með leiknum, sýna áhuga og spyrja síðan hvort þau megi vera með. • Lausn: Börnum sem skortir félagsfærni þarf að kenna hegðunina í öruggum aðstæðum og þjálfa þau í að lesa í félagslegar aðstæður. 2. Skort á frammistöðu (e. performance deficits) – þegar barn þekkir réttar leiðir í samskiptum en kýs að gera það ekki. • Þetta tengist frekar hvatningu eða frammi- stöðu en þekkingu. • Lausn: Börn þurfa tækifæri til að æfa sig í öruggu og stuðningsríku umhverfi þar sem þau læra að draga úr óæskilegri hegðun og nýta hæfileika sína. Félagsfærni má kenna Félagsfærni er hægt að þjálfa með markvissum æfingum. Í hugmyndabankanum Félagsfærni- fjör er að finna fjölbreytt verkefni og æfingar sem styrkja mismunandi hæfniþætti, t.d.: • Jákvæð samskipti • Virka hlustun • Leysa ágreining Þessar æfingar nýtast bæði börnum sem glíma við skort á félagsfærni og þeim sem eiga erfitt með að framkvæma hana. Með stöðugri þjálfun og æfingu eykst hæfni barna til að mynda góð og sterk sambönd við aðra.
8 1.2 Félagsfærni og hópastarf Hópastarf í skólastarfi Hópastarf er kjörinn vettvangur til að skapa umhverfi þar sem börn læra af reynslunni, bæði í gegnum fjölbreytt verkefni og með því að læra hvert af öðru. Hugmyndabankinn Félagsfærnifjör byggir því að miklu leyti á verkefnum sem henta í hópastarfi. Hvað er hópur? Hópur (e. group) eru einstaklingar sem eru meðvitaðir um að þeir tilheyri sömu heild. Hópur getur verið fjölskylda, bekkur, faghópur, íþróttafélag, vinahópur eða jafnvel heil þjóð. Hópar byggja á samskiptum, þar sem fyrst myndast tengsl innan hópsins og síðan þarf að viðhalda þeim. Samskipti geta verið ýmiss konar, til dæmis samræður, miðlun upplýsinga, samvinna, átök eða að læra af öðrum. Hópastarf sem námstæki Í hópastarfi fá börn tækifæri til að þróa og æfa fjölbreytta færni. Þegar krefjandi aðstæður koma upp gefst þeim tækifæri til að skoða hvað fór úrskeiðis, finna lausnir og leysa vandann. Umgjörð hópastarfs býður upp á bæði lærdóm og æfingu sem hjálpar til við að festa nýja hegðun í sessi. Leiðbeinendur og börn efla hæfni sína með því að veita hvert öðru uppbyggilega endurgjöf. Börnin hagnast mest ef þau fá nægan tíma til að nýta það sem þau læra í hópastarfi við raunverulegar aðstæður. Æfingar og verkefni í hópastarfi Í hópastarfi eru oft æfingar þar sem þátttakendur vinna saman að sameiginlegum markmiðum. Slíkar æfingar stuðla að jákvæðu andrúmslofti, ýta undir umræðu, hvetja til virkari þátttöku og styrkja samvinnu innan hópsins. Hópvinna eykur einbeitingu einstaklinga, hvetur og eflir samspil. Leikir og æfingar í hópnum efla reynslunám, þar sem þátttakendur vinna dýpra með hugsanir sínar og sjálfsskoðun verður markvissari. Félagsfærniþjálfun er einnig mikilvæg í hópastarfi. Hún hjálpar þátttakendum að þekkja eigin viðbrögð í raunverulegum aðstæðum, endurmeta þau og tileinka sér nýja, viðeigandi hegðun. Hópastarf veitir öruggt og uppbyggilegt umhverfi til þess að æfa samskipti og læra hvert af öðru. Æfingarnar í handbókinni byggja að mestu leyti á hópastarfi þó að sum verkefni séu ætluð til einstaklingsvinnu. Heimildir: Gladding, S. T. (2014). Groups: A counseling specialty (6th ed.). Pearson.Haukur Ingi Jónasson og Helgi Þór Ingason. (2012). Samskiptafærni: Samskipti, hópar og teymisvinna. Reykjavík: JPV. Jacobs, E. E., Schimmel, C. J., Masson, R. L., & Harvill, R. L. (2016). Group Counseling: Strategies and Skills (8th ed.). Boston, MA: Cengage Learning. Kaplan, L. S., & Owings, W. A. (2015). Introduction to the principalship: Theory to practice. New York, NY: Routledge.
9 1.3 Leiðbeinendur í hópstarfi Leiðbeinendur þurfa að þekkja hvað stuðlar að árangursríku hópastarfi, hvaða verkfæri henta best hverju sinni og hvernig á að nota þau. Stærð hóps og þátttaka Hópurinn ætti að vera hæfilega stór til að hægt sé að fylgjast vel með öllum þátttakendum. Það tryggir að öll fái rými til að tjá sig, að öll séu hvött til þátttöku og að leiðbeinandi hafi tíma til að spyrja opinna spurninga. Fylgjast með og bregðast við Leiðbeinendur þurfa að fylgjast með því sem gerist í hópnum, bregðast við bæði viðeigandi og óviðeigandi hegðun og veita uppbyggilega endurgjöf. Mikilvægt er að sýna þátttakendum áhuga og halda þeim við efnið svo markmiðum hópastarfsins verði náð. Ávinningur hópastarfs Ávinningur hópastarfs ræðst af undirbúningi leiðbeinanda, þeim tíma sem varið er í verkefnið og skýrri markmiðasetningu. Mikilvægt er að ræða reynslu barnanna í hópnum. Slík samtöl gefa þeim tækifæri til að staldra við, skoða hvað gerðist og draga lærdóm af því. Þannig styrkist hegðun og lærdómurinn festist betur í sessi. Reynsla þátttakenda Öll börn koma að borðinu með fjölbreytta reynslu og upplifanir. Hér skiptir mestu hvernig unnið er úr reynslu og upplifun og hvernig hún er nýtt til að efla samskipti og lærdóm í hópnum. Með því að ígrunda, greina og ræða reynsluna eykst vitund þátttakenda, einbeiting og færni til að tengja reynslu við raunveruleikann. Þetta stuðlar að varanlegu námi. Þekking leiðbeinanda á börnunum Leiðbeinendur þurfa að þekkja væntingar, hæfni, áhuga og bakgrunn þátttakenda. Slíkur skilningur hefur bein áhrif á árangur hópastarfsins. Mikilvægt er að leiðbeinandi veki forvitni og áhuga en hafi á sama tíma yfirsýn og stjórn til að tryggja að markmiðum sé náð. Samband leiðbeinanda og barnanna Börn læra í gegnum sambönd og eru líklegri til að tileinka sér nýja þekkingu ef traust ríkir á milli þeirra og leiðbeinandans og ef tengslin byggjast á umhyggju og virðingu. Rannsóknir sýna að sambandið á milli barna og leiðbeinanda hefur forspágildi um námsárangur. Leiðbeinendur þurfa því að sýna börnunum virðingu, þolinmæði, hlusta vel, vera skilningsrík og sýna áhuga á lífi þeirra utan hópastarfsins. Þessi innsýn hjálpar til við að tengja námið betur við hvern og einn þátttakanda. Heimildir Gilbertson, K., Bates, T., McLaughlin, T., & Ewert, A. (2006). Outdoor education: Methods and strategies. Champaign, IL: Human Kinetics. Gladding, S. T. (2014). Groups: A counseling specialty (6th ed.). Pearson.Jakob Frímann Þorsteinsson. (2015). Reynslumiðað nám og áskoranir: Lesefni fyrir nemendur í námskeiðinu Útinám, náttúra og reynsla 2015. Sótt af: http://uc-media.rhi.hi.is/tmp/ujgni/Reynslunam_og_askoranir_lesefni_eftir_JFTh.pdf. Kaplan, L. S. og Owings, W. A. (2015). Introducton to the principalship:, Theory to practice. New York: Routledge.
10 2. Kynningaleikir & ísbrjótar Mikilvægt hlutverk leiðbeinenda er að skapa jákvætt andrúmsloft og öruggar og jákvæðar aðstæður svo að leikurinn fari fram og beri tilskilinn árangur. Til þess er gott að hita upp með kynningarleikjum. Kynningarleikir eru almennt einfaldir og hjálpa til við að létta andrúmsloftið og byggja upp traust og vellíðan innan hópsins. Í upphafi hópastarfsins geta þeir gert stemninguna afslappaðri og hvatt börnin til að taka óhrædd virkan þátt. Ísbrjótar gegna svipuðu hlutverki. Tilvalið er að nota slíka leiki reglulega, jafnvel í upphafi hverrar kennslustundar, til að auðvelda samskipti og þátttöku. Mikilvægt er þó að virða mörk barnanna og neyða þau ekki til að taka þátt. Gott er að bjóða þeim börnum sem velja að sitja hjá reglulega að koma inn í leikinn ef þau skipta um skoðun. Partýnafnablaðran Markmið: Að læra nöfn. Áhöld: Blöðrur, pennar, tónlist. Leiðbeiningar: 1. Hvert barn skrifar nafn sitt á uppblásna blöðru. 2. Hressileg tónlist er sett á. 3. Leiðbeinandi segir hópnum að kasta blöðrunum upp í loft og reyna að halda þeim á lofti. 4. Þegar tónlistin stoppar grípur hvert barn eina blöðru og finnur þann sem á nafnið á henni.
11 Stólastaðreyndaleikurinn Markmið: Að kynnast, sjá hvað er einstakt við hvern og einn og sameina hópinn. Áhöld: Stólar fyrir alla nema einn. Leiðbeiningar: 1. Börnin sitja á stólum í hring nema eitt en það stendur í miðjunni. 2. Barnið sem stendur í miðjunni segir staðreynd um sig. Til dæmis: „Mér finnst gaman að baka.“ 3. Öll börn sem tengja við þá staðreynd standa upp og finna nýjan stól. 4. Það barn sem stendur eftir án stóls fer í miðjuna og segir nýja staðreynd um sjálft sig og leikurinn endurtekur sig. Ég – þú – þú – ég Markmið: Að læra nöfn, efla samskipti og snertingu. Áhöld: Engin. Leiðbeiningar: 1. Börnin mynda hring. 2. Barnið sem byrjar snýr sér að næsta barni, tekur í hönd þess og segir nafnið sitt. 3. Barnið sem er heilsað segir sitt nafn. Fyrsta barnið endurtekur nafn þess sem heilsað var og öfugt. Það myndi hljóma Anna, Palli, Palli, Anna. 4. Barnið sem byrjaði að kynna sig fer svo áfram allan hringinn og tekur í hönd næsta barns og kynnir sig. Þegar það hefur farið allan hringinn tekur barnið sem fyrst var heilsað við og fer allan hringinn og svo koll af kolli. Þannig ná öll börnin að heilsast einu sinni og koma að lokum að þeim stað þar sem þau stóðu fyrst. Anna, Jóna, Jóna, Anna. 5. Hægt er að breyta kveðjunni til að auka fjölbreytni (háa fimmu, hneigja sig, erlendur hreimur).
12 Zip – Zap – Bong Markmið: Einbeiting, athygli, samvinna. Áhöld: Engin. Leiðbeiningar: 1. Börnin standa í hring. 2. Leikurinn byrjar með einu barni sem bendir á næsta barn annað hvort til hægri eða vinstri og segir „ZIP!“ · Ef „ZIP“ er sent til hægri er notuð vinstri hönd. · Ef „ZIP“ er sent til vinstri er notuð hægri hönd. · Sá sem fær „ZIP“-ið heldur áfram í sömu átt. 3. Ef einhver vill snúa leiknum við, getur hann snúið sér að þeim sem sendi og sagt „BOING!“ Þá breytist áttin, og „ZIP“-ið fer nú í hina áttina. 4. Ef barn vill brjóta upp röðina tekur það skref inn í hringinn, klappar, nær augnsambandi við einhvern annan og segir „ZAP!“ 5. Þá fer röðin beint til þess barns sem það horfði á. Nafnaruna Markmið: Að læra nöfn. Áhöld: Engin. Leiðbeiningar: 1. Börnin sitja í hring. 2. Eitt barn segir nafnið sitt og stendur upp. 3. Næsta barn stendur upp, endurtekur nafnið og segir svo sitt eigið. 4. Þriðja barnið stendur upp og endurtekur nöfnin á undan og bætir sínu við og svo koll af kolli.
13 Kjúklingasúpa Markmið: Að læra nöfn. Áhöld: Autt gólf eða vera úti. Leiðbeiningar: 1. Öll börnin byrja sem egg. Þau ganga á hækjum sér og fara mjög hægt um, hafa gjarnan hendurnar þétt að líkamanum og gefa frá sér mjög lág eða engin hljóð. 2. Þau para sig saman tvö og tvö og fara í leikinn skæri, blað, steinn. 3. Það barn sem vinnur breytist í kjúkling, hitt verður áfram egg. Börnin sem breytast í kjúkling ganga á tánum, hreyfa hendurnar eins og litla vængi og gefa frá sér lág pí-pí hljóð. 4. Eggin eiga nú að leita að eggjum og kjúklingar að kjúklingum. Aftur er farið í leikinn skæri, blað, steinn og nú breytast kjúklingar sem vinna leikinn í hænur. Börnin sem breytast í hænur ganga eðlileg en eilítið hokin, hendurnar tákna stærri vængi og þau gefa frá sér gagg – gagg hljóð. 5. Í næstu umferð leita eggin að eggjum, kjúklingar að kjúklingum, hænur að hænum. Aftur er farið í leikinn skæri, blað, steinn. Þegar hæna vinnur verður hún að hana. Börnin sem breytast í hana ganga um stolt og upprétt, bringan er fram og þau bera höfuðið hátt og gala eins og hanar. 6. Enn leita egg að eggjum, kjúklingar að kjúklingum, hænur að hænum og hanar að hönum. Pörin fara í leikinn skæri, blað, steinn. Haninn sem vinnur verður að kjúklingasúpu. Súpan stendur kyrr og hendur ganga í bylgjum á meðan hún sýður með háu hljóði. Leikurinn er búinn þegar eftir er eitt egg, einn kjúklingur, ein hæna og einn hani. Hin eru öll orðin að kjúklingasúpu.
14 Appelsínuvangadans Markmið: Samvinna, traust, gleði. Áhöld: Appelsínur (eina fyrir hvert lið). Leiðbeiningar: 1. Börnunum er skipt í lið (5 börn í hverju liði). 2. Fyrsti leikmaðurinn setur appelsínu undir hökuna og réttir næsta liðsmanni hana án þess að nota hendur. Sá liðsmaður tekur á móti appelsínunni með hökunni og afhendir appelsínuna til þess næsta án þess að nota hendur og svo koll af kolli. 3. Ef appelsínan dettur byrjar liðið upp á nýtt. 4. Valfrjálst: nota má olnbogana í staðinn fyrir hökuna ef leikmanni finnst erfitt að hafa svo mikla nálægð við næsta liðsmann. Hringavitleysa Markmið: Athygli, hreyfifærni, samhæfing. Áhöld: Engin. Leiðbeiningar: 1. Börnin standa í hring og horfa á það barn sem stendur þeim á hægri hönd. 2. Leiðbeinandinn segir að barnið sem horft er á sé „fórnarlamb“ þess sem á það horfir. 3. Nú er reglan sú að hvert barn reynir að ganga þrjá hringi í kringum „fórnarlambið sitt“ án þess að rekast utan í annað barn. 4. Í þessum leik getur myndast mikil hringavitleysa þar sem enginn má snerta annan og allir eru að reyna að snúast í kring um sitt fórnarlamb. 5. Leiðbeinandi setur ákveðin tíma eða ákveður hvenær er gott að stoppa.
15 Tarsan, Jane og ljónið Markmið: Samvinna, líkamleg tjáning. Áhöld: Engin. Leiðbeiningar: 1. Þessi leikur er leikinn með látbragði og er ekki ólíkur leiknum skæri, blað, steinn. 2. Leiðbeinandi skiptir hópnum í tvö lið og ákveður hvar heimahöfn hvors liðs er. Á milli þeirra er lína þar sem liðin mætast og leika leikinn. 3. Hvert lið ákveður sitt látbragð fyrir Tarsan, Jane og ljónið Dæmi um látbragð: · Tarsan stekkur fram, slær sér á brjóst og segir djúpraddaður úúú. · Jane lyftir báðum höndum upp í sigurstöðu og öskrar af krafti. · Ljónið stekkur upp, setur báðar hendur fram og gefur frá sér hátt „urr“ hljóð. 4. Reglan er að Tarsan vinnur ljónið, Jane vinnur Tarsan, ljónið vinnur Jane 5. Liðin mætast á miðjum vellinum á móti hvert öðru. Leiðbeinandinn telur upp að þremur og þá leika börnin það látbragð sem þau vilja (Tarsan, Jane eða ljónið). Sá sem vinnur þann sem stendur á móti honum má elta hann (sem er þá í hinu liðinu) og reyna að klukka áður en viðkomandi kemst í sína heimahöfn. 6. Ef viðkomandi nær að klukka þann sem hann vann í leiknum nær hann honum í sitt lið. 7. Það lið vinnur sem nær öllum leikmönnum yfir í sitt lið.
16 Húllahringur í hring Markmið: Samvinna, einbeiting, hreyfifærni. Áhöld: Húllahringur. Leiðbeiningar: 1. Börnin standa í hring og haldast í hendur. Hringurinn er rofin á einum stað á meðan húllahringur er settur milli handa tveggja barna. 2. Leikurinn snýst um að koma húllahringnum í gegn um allan hringinn án þess að börnin sleppi handartakinu. 3. Hvert barn þarf að koma öllum líkamanum í gegn um hringinn og áfram til næsta barns við hliðina. Börnin ræða saman um hvernig sé best að koma húllahringnum áfram. 4. Leikurinn endar þegar húllahringurinn er kominn allan hringinn. Gaman er að taka tímann og taka leikinn tvisvar sinnum og reyna að bæta tímann. Samúræinn Markmið: Einbeiting, samhæfing, viðbragðsflýti. Áhöld: Engin. Leiðbeiningar: 1. Börnin mynda hring. Eitt byrjar sem Samúræi. Samúræi kemur frá Japan og voru vel þjálfaðir stríðsmenn sem þjónuðu herrum sínum og fylgdu ströngum reglum. Samúræjar notuðu ýmis vopn, en katana sverðið er það sem er þekktast. 2. Barnið heldur saman höndum (líkt og í bænastöðu) og fleygir ímyndaða sverðinu sínu í átt að einhverjum í hringnum og segir hátt og snjallt „HA“ 3. Sá sem fær sverðið grípur það með báðum höndum upp fyrir haus og öskrar „HÚ“. 4. Þau sem standa sitt hvoru megin við þann sem fékk sverðið höggva í síðu hans og segja „TJA“. 5. Þá kastar sá sem fékk sverðið til einhvers annars og það sama á sér stað. Þannig heldur leikurinn hratt áfram. Þau börn sem gera mistök falla úr leik. Leikurinn endar þegar einn leikmaður er eftir.
17 Sjóræningjaleikurinn Markmið: Samvinna, hlustun, eftirtekt. Áhöld: Engin. Leiðbeiningar: 1. Leiðbeinandi byrjar á að útskýra þessi tákn fyrir börnunum og þau æfa sig að leika látbragðið sem táknar hvert þessara atriða: · Skjaldbaka: Öll leggjast á bakið (skjaldbaka á hvolfi), setja hendur og fætur upp í loft hrista sig og gefa frá sér skjaldbökuhljóð. Hljóðið er eins og blobblobbblobb · Sjóræningi: Öll standa öðrum fæti og tylla hinum fætinum við hnéð, halda annarri hendi uppi við augað og kíkja í gegn eins og þau séu að horfa í gegnum sjónauka og hinni á öxlina er eins og þau séu með páfagauk á öxlinni. · Maður fyrir borð: Tvö og tvö vinna saman. Annað fer á fjórar fætur á gólfinu og hitt tyllir öðrum fætinum á bakið á því sem er á fjórum fótum. Það heldur annarri hendinni við ennið eins og það sé að leita að manni sem féll útbyrðis. · Allir í matsalinn: Fjórir sitja saman í hring í „lótusstellingu“ og þykjast vera að borða. · Allir í bátana: Þrjú setjast þétt saman í röð á gólfinu og snúa öll í sömu átt og láta sem þau séu að róa bát. 2. Börnin ímynda sér að þau séu á eyðieyju og ganga um hana þar til að leiðbeinandinn kallar skipun, t.d. „Sjóræningi“ eða „Allir í matsalinn“. Börnin bregðast eins hratt og þau geta við skipuninni og gera það látbragð sem felst í henni. Þegar öll hafa æft sig nokkrum sinnum og lært leikinn má bæta keppni við. Þau sem eru síðust að bregðast við skipuninni þurfa þá að yfirgefa eyðieyjuna og setjast fyrir utan hana.
18 Fingur í lófa Markmið: Einbeiting, athygli, viðbragðsflýti. Áhöld: Engin. Leiðbeiningar: 1. Börnin standa í hring með vinstri hönd út og lófi snýr upp. Vísifingur hægri handar tyllir sér á lófa næsta barns. 2. Leikurinn hefst á skipun „Einn, tveir, nú!“ og börnin reyna að grípa utan um vísifingur næsta manns en forðast um leið að missa sinn eigin fingur í lófa þess sem stendur við hliðina. 3. Gott er að láta þennan leik rúlla 2–3 sinnum í gegn.
19 3. Samskipti Flest getum við verið sammála um að jákvæð samskipti skipti sköpum fyrir líðan okkar, bæði í vinnu, námi og einkalífi. Þegar við eigum í samskiptum við aðra þroskum við hæfileikann til að setja okkur í spor annarra. Með samkennd skapast tengsl sem byggja á virðingu og vináttu. Samskipti hjálpa okkur einnig að byggja upp sjálfsþekkingu og sjálfsmynd. Samskipti geta farið fram með ýmsum hætti, en þau skiptast almennt í tvo flokka: bein og óbein samskipti. • Bein samskipti felast í því að nota orð til að koma á framfæri hugsunum eða tilfinningum. • Óbein samskipti birtast í tóninum í röddinni, hléum í tali, svipbrigðum, líkamsstöðu og öðrum ómeðvituðum merkjum. Óbein samskipti eru oftast ósjálfráð, en bein samskipti eru meðvituð og hafa skýrt upphaf og endi. Ef barn á erfitt með samskipti getur það verið hindrun fyrir aðra. Því er mikilvægt að þjálfa bæði beina og óbeina samskiptahæfni. Sérstaklega er nauðsynlegt að kenna börnum að leysa ágreining á farsælan hátt. Til að styrkja félagsfærni þarf að kenna börnum að setja sig í spor annarra og meta tilfinningar og líðan þeirra. Þegar kemur að ágreiningsmálum er gott að hvetja börn til að: · skilgreina vandamálið skýrt · skoða ólík sjónarmið · leita mögulegra lausna · velja þá leið sem þeim finnst best og meta afleiðingar hennar Með þessum hætti þróa börn færni til að eiga uppbyggileg samskipti og taka ábyrgð á eigin hegðun í tengslum við aðra.
20 Blindraganga Markmið: Kynna mikilvægi félagsfærni og samskipta. Áhöld: Klút til að hylja augu og fjórir hlutir (t.d. flöskur). Leiðbeiningar: 1. Byrjið á að ræða hvað félagsfærni er og hvers vegna hún skiptir máli. Notið myndlíkingar, t.d.: „Hefur einhver gengið með bundið fyrir augun? Líklega rekst þú á eitthvað og endar einhvers staðar annars staðar en þú ætlaðir. Félagsfærni hjálpar okkur að „sjá“ í samskiptum við aðra – vita hvað á að segja, hvenær og hvernig.“ 2. Skiptið hópnum í tvennt. Bindið fyrir augun hjá öðrum helmingnum, hinn fylgist með. 3. Leiðbeinandi setur hluti víðs vegar um herbergið til að búa til hindranir. Það getur verið t.d. borð, stólar, húllahringir, bækur. 4. Börnin sem eru með bundið fyrir augu eiga að ganga af stað og finna einn hlut hvert. 5. Skiptið um hlutverk svo öll fái að prófa að finna hlut. 6. Gerið æfinguna aftur en í þetta skiptið eiga þau sem ekki eru með bundið fyrir augun að leiðbeina þeim sem eru með bundið fyrir augun og hjálpa þeim að finna hlutina. Umræðupunktar: · Hvernig leið þér? · Var auðvelt að finna hlutinn? · Rákust þið á eitthvað? · Fannst þér þú vera týnd/ur? · Hvernig var þegar ykkur var leiðbeint? · Hver var helsti munurinn? Þjálfunarpunktar: · Skortur á félagsfærni getur valdið óöryggi. · Félagsfærni má æfa og bæta. · Virða skoðanir annarra. · Samskipti skipta miklu máli. · Margar óskrifaðar reglur gilda í samskiptum. 3.1 Leikir til að þjálfa samskipti
21 Að kynna sig Markmið: Að læra að kynna sig. Við sýnum áhuga á manneskju með því að horfa í augu hennar, hlusta vel og brosa. Áhöld: Ekkert. Leiðbeiningar: 1. Tvö börn byrja á að sýna hvernig á að kynna sig hvort fyrir öðru. 2. Þegar því er lokið fá öll börnin tækifæri til að kynna sig hvort fyrir öðru. Hægt er að leyfa börnunum að rölta um stofuna og kynna sig fyrir þeim sem þau mæta eða leiðbeinandinn ákveður hverjir eiga að kynna sig fyrir hverjum. Fræðsla: · Æfa að kynna sig og segja nafnið sitt, brosa, sýna áhuga. · Koma vel fram við fólk í fyrsta skipti hefur áhrif á frekari samskipti. Umræðupunktar: · Hvernig var að horfa í augun á hinni manneskjunni? · Hvernig var að ná ekki augnsambandi? · Hvað er mikilvægt við að kynnast nýju fólki? · Hvað gerist ef við tölum of lágt eða of hátt? Þjálfunarpunktar: · Ná augnsambandi. · Brosa. · Sýna áhuga. · Tala skýrt.
22 Reglur tvíhliða samtala Markmið: Kynna mikilvægi félagsfærni og samskipta. Fræðsla: · Góð samskipti við vini byggjast á hlustun og jafnvægi í upplýsingaskiptum. · Hlustun: Spyrja, hlusta á svar og tengja áframhaldandi spurningar við það sem sagt var. · Ekki tala stöðugt um sjálfan sig. Spyrja opinna spurninga, aukaspurninga Þegar við spyrjum opinna spurninga verða svörin lengri sem getur leitt til frekari samskipta. Lokaðar spurningar gefa okkur aðeins stutt svör, eins og já eða nei. Þetta þýðir ekki að það megi ekki spyrja lokaðra spurninga en gott er að reyna að spyrja ekki of margra slíkra spurninga því þá er eins og þú sért að yfirheyra. Dæmi um opna spurningu er: „Hvað finnst þér skemmtilegt að gera?“ Dæmi og lokaða spurningu er: „Var leikurinn skemmtilegur?“ Spyrja aukaspurninga · Hvernig leið þér? · Var auðvelt að finna hlutinn? · Rákust þið á eitthvað? · Fannst þér þú vera týnd/ur? · Hvernig var þegar ykkur var leiðbeint? · Hver var helsti munurinn? Ekki endurtaka aftur og aftur Af hverju er ekki skemmtilegt að tala alltaf um sama málefnið? Það verður mjög leiðinlegt fyrir hina manneskjuna jafnvel þótt hún hafi áhuga á því. Finnið fjölbreytt áhugamál til að tala um til þess að halda samtalinu áhugaverðu. Ekki þykjast vita betur Hvað getur gerst ef þú lætur alltaf eins og þú vitir allt betur? Ef þú þykist vita allt betur getur hinni manneskjunni liðið illa og langar ekki til að tala við þig aftur. Ekki gagnrýna eða benda á mistök í fari hins aðilans.
Nota góða raddbeitingu Hvað gerist ef við tölum of hátt eða lágt? Ekki tala of lágt því þá heyrir hin manneskjan kannski ekki í þér. Ef manneskjan heyrir ekki í þér mun hún kannski forðast að tala við þig aftur. Það sama á við ef þú talar of hátt. Alvara í spurningum Mikilvægt að reyna að vera ekki kjánalegur eða gera mikið grín þegar þú ert að kynnast einhverjum. Það gæti látið hinni manneskjunni líða illa. Hún skilur kannski ekki húmorinn þinn og heldur að þú sért að gera grín að sér. Ekki stríða Stríðni er mjög óæskileg hegðun ef þú ert að reyna að eignast vini og langar að viðhalda vináttu við einhvern. Jafnvel þótt að þú haldir að þú sért fyndin þá getur þú sett hinn aðilann í uppnám og særa hann. Þetta á sérstaklega við þegar þú ert að kynnast manneskjunni og hún veit ekki enn hvernig húmor þú ert með. Líkamleg mörk Það er vandræðalegt að vera of langt í burtu í samræðum því þá er samtalið ykkar kannski of opinbert. Manneskjunni getur fundist þú skrítinn að vilja eiga samræður þegar þú stendur of langt í burtu. Það er allt í lagi að segja hæ hinum megin á ganginum í skólanum en ekki að halda áfram samræðunum við slíkar aðstæður. Reglan er að standa í um það bil armslengd frá manneskjunni. 23
24 Slönguspjallspilið Markmið: Æfa reglur tvíhliða samtala. Áhöld: Plastað ljósrit af spilinu sem fylgir þessum leik og er hér í bókinni, teningur, leikmenn, blað og litir. Fylgiskjal 1. Leiðbeiningar: • Tvö börn spila saman. • Leikmaður kastar teningi og færir peðið áfram. • Sá sem lendir á spurningarreit spyr mótspilarann spurningarinnar. • Sá sem lendir á æfingarreit framkvæmir æfinguna sem þar stendur. • Leikmenn fylgja reglum tvíhliða samtals, t.d. hlusta, bíða eftir að röð komi að sér og svara viðeigandi. • Að lokinni umferð kastar hinn leikmaður teningnum. Umræðupunktar: · Hvernig gekk að spila? · Spurðuð þið fleiri spurninga en á spilinu? · Funduð þið eitthvað sameiginlegt? Þjálfunarpunktar: · Skiptast á upplýsingum. · Spyrja opinna spurninga og aukaspurninga. · Hlusta og vera alvarlegur. · Nota góða raddbeitingu.
25 Hvern finnst þér gaman að leika við? Hvað færð þú þér á pítsu? Snúðu þér í 5 hringi Hverju ertu góð/ur í. Hvað ert þú að æfa? LOKIÐ Nefndu eitthvað þrennt sem þér finnst skemmtilegt að gera. Teiknið saman hund. BROSTU Hvað finnst þér skemmtilegast að gera á veturna? Hoppaðu 5 sinnum á öðrum fæti Hver er uppáhalds sagan þín? Hver er uppáhalds eftirrétturinn þinn? Hvað finnst þér best við sumarið? Hver er uppáhalds maturinn þinn? Hvað finnst þér erfitt að gera? Hoppaðu 10 X eins og sprellikarl. Gefðu mótspilaranum þínum háa fimmu! Hvaða árstíð finnst þér best? BROSTU Hvernig ís finnst þér góður? Hvað finnst þér skemmtilegast að leika með? Gerðu 5 froskahopp. BYRJA Hver er uppáhalds bíómyndin þín? Hver er uppáhalds íþróttin þín? Hvað gleður þig mest? Hver er uppáhalds ávöxturinn þinn? BROSTU
26 Að kynna félagann Markmið: Æfa reglur tvíhliða samtala og kynnast félaga. Áhöld: Ekkert. Leiðbeiningar: 1. Hópnum er skipt í pör. 2. Pörin kynnast hvert öðru, t.d. með þremur staðreyndum sem þau vissu ekki hvort um annað. 3. Hvert par kynnir félaga sinn fyrir hópnum. Umræðupunktar: · Hvernig gekk að fara eftir reglunum? · Hvaða regla var mikilvægust? · Kom eitthvað á óvart um félagann? Þjálfunarpunktar: · Skiptast á upplýsingum, spyrja opinna spurninga, hlusta. · Ekki þykjast vita allt betur, ekki stríða. · Vera alvarlegur, nota góða raddbeitingu og virða líkamleg mörk.
27 Handaflækja Markmið: Efla samskipti og samvinnu. Áhöld: Ekkert. Leiðbeiningar: 1. Börnin standa í hring. 2. Hvert barn réttir báðar hendur inn í hringinn og grípur í hendur tveggja annarra barna. 3. Nú hefur myndast handaflækja. 4. Börnin eiga að losa flækjuna án þess að sleppa höndum. 5. Börnin tala saman og vinna í sameiningu að því að leysa verkefnið. 6. Leiknum lýkur þegar myndast einn hringur eða fleiri minni hringir, eftir hópstærð. Umræðupunktar: · Hvernig gekk að vinna saman? · Voru allir að hjálpast að? · Var einhver sem stjórnaði? · Af hverju eru samskipti mikilvæg? Þjálfunarpunktar: · Samskipti hjálpa til við að leysa vandamál og ná sameiginlegum markmiðum.
28 Sögustund Markmið: Æfa hlustun og vinna saman sem hópur. Áhöld: Pappír og blýantur eða tafla og töflutúss. Leiðbeiningar: 1. Börnin sitja saman í hring eða við borð. 2. Leiðbeinandi getur valið þema sögunnar, t.d. ferðalag, vinátta, dýrævintýri eða eitthvað sem tengist námsefninu. Einnig má fá hópinn til að koma sér saman um söguefnið eða leyfa börnum að velja það til skiptis. 3. Kennari byrjar söguna með einni setningu eða biður eitt barn að byrja hana. 4. Næsta barn í röðinni bætir við einni setningu. 5. Leikurinn heldur áfram þar til allir hafa lagt sitt af mörkum, eða þar til sögunni er lokið. 6. Kennari eða nemandi/nemendur skrifar söguna á blað eða töflu á meðan hún er sögð. Umræðupunktar: · Hvernig gekk að vinna saman? · Voruð þið að hlusta á hvert annað? · Var erfitt eða auðvelt að halda sögunni áfram? Þjálfunarpunktar: · Hlusta á aðra til að viðhalda samhengi í sögunni.
Fræðsla – Form samskipta: Ákveðin skilaboð: Þú segir einhverjum hvernig hann lét þér líða á góðan og heiðarlegan hátt. T.d. ef einhver uppnefnir þig segir þú viðkomandi að þetta særi þig og þú biður um að gera það ekki aftur. Árásargjörn skilaboð: Þú tjáir tilfinningar þínar á vondan og óheiðarlegan hátt. T.d. ef einhver uppnefnir þig kallar þú hann enn verra nafni eða ert ögrandi. Hlutlaus skilaboð: Þú deilir ekki tilfinningum þínum með öllum og þú lætur sem að allt sé í lagi. T.d. ef einhver uppnefnir þig þá lætur þú sem að það komi þér ekki í uppnám og lætur því ekki vita hvernig þér líður. Hlutlaus – árásargjörn skilaboð: Þú deilir ekki tilfinningum þínum en að sama skapi þá gerir þú eitthvað til að hefna þín. T.d. ef einhver uppnefnir þig þá lætur þú sem þér sárni ekki, en dreifir ósannindum um hann t.d. í skólanum. 29
30 Hlutverkabingó Markmið: Kynnast einstaklingum í hópnum og æfa samskipti. Áhöld: Bingóspjöld með spurningum eða áhugamálum. Fylgiskjal 2. Leiðbeiningar: 1. Börnin spyrja hvert annað spurninganna á bingóspjaldinu. 2. Skrifa nafn þeirra á blað sem svara spurningunni játandi. 3. Nota form skilaboða úr fræðslunni. 4. Skýra þarf vel að þetta er hlutverkaleikur en ekki keppni svo enginn verði sár. Umræðupunktar: · Hvaða skilaboð létu ykkur líða vel eða illa? · Hvaða form skilaboða notið þið mest? B I N G Ó Á gæludýr Finnst grænmeti gott Hlusta á tónlist Finnst gaman að hjóla Finnst gaman að elda Æfi íþrótt Finnst gaman í sundi Borða ananas á pítsu Hef farið á skíði Spila tölvuleiki Fór í ferðalag í sumar Finnst blár fallegur litur Á hlaupahjól Hef farið að veiða Hef farið í útilegu Finnst gaman að mála Finnst gaman að syngja Finnst gaman að horfa á sjónvarp Finnst gaman að lesa Finnst gaman að reikna Spila á hljóðfæri Borða gúmmí nammi Hef farið í dýragarð Finnst gaman að dansa
31 Fræðsla – Form samskipta: Ágreiningur kemur upp í öllum samböndum. Stundum getur ágreiningur þróast í rifrildi milli vina. Rifrildi hefjast oft þegar einhver upplifir að tilfinningar hans hafi verið særðar og viðkomandi svarar með því að særa hinn á móti. Að rífast við vin vekur upp tilfinningu eins og reiði. Það er eðlilegt að allir séu ekki sammála um allt en allur ágreiningur þarf ekki að leiða til rifrildis. Þegar rifrildi kemur hins vegar upp er gott að kunna nokkrar leiðir til þess að leysa það á farsælan hátt. • Að halda ró. • Útskýra þína hlið. • Hlusta á hinn aðilann. • Biðjast fyrirgefningar. • Endurtaka það sem hinn sagði. • Reyna að leysa vandamálið. Jákvæð samskipti Markmið: Að leysa aðstæður með jákvæðum samskiptum. Áhöld: Prenta út töfluna hér fyrir neðan, klippa og setja í krukku. Leiðbeiningar: 1. Leiðbeinandi býður nemanda að draga einn miða úr krukkunni. 2. Nemandi les upp af miðanum og nemendur koma með tillögu um hvernig best sé að leysa aðstæður. 3. Næsti miði er svo dreginn. Einnig er gott að ræða aðstæður sem upp hafa komið í hópnum. Systkini þitt hellir óvart einhverju á uppáhalds bolinn þinn. Bekkjarfélaginn þinn sparkar endalaust í stólinn þinn. Vinur þinn er ekki að fylgja reglunum í leik. Einhver rekst óvart á þig á ganginum í skólanum. Kennarinn þinn velur einhvern annan nemenda í sérstakt verkefni. Fullt í boði sem þig langar í. Þú og systir þín viljið leika með sama dótiðið. „Ég var með þetta“. Þú nærð ekki að læra því að bekkjarfélaginn þinn er alltaf að tala við þig. Keppni að vera fyrstur í röðinni.
32 Rannsóknir sýna að óbein samskipti skipta oft jafn miklu, eða jafnvel meira máli, en það sem sagt er beint. Við lesum ekki í aðeins orðin heldur líka í tóninn, svipbrigðin, líkamstjáninguna og hvernig hlutirnir eru sagðir. Börn sem eru sterkt í óbeinum samskiptum eiga auðveldara með að tjá eigin tilfinningar og skilja aðra. Þau sem eiga erfiðara með þessa færni geta hins vegar lent í misskilningi og virst óörugg eða klaufaleg í samskiptum. Það er því mikilvægt að hjálpa börnum að verða meðvituð um þau óbeinu skilaboð sem þau senda frá sér og sem þau fá frá öðrum. Óbeinum samskiptum má skipta í tvo meginflokka: 1. Líkamstjáning – Felur í sér látbragð, augnsamband, líkamsstöðu, svipbrigði og líkamleg mörk. 2. Munnleg samskipti án orða – Ná til hljóðmerkja, raddstyrks, raddbeitingar og hreims. Allir þessir þættir senda skilaboð til annarra. Til dæmis sýnum við með því að kinka kolli að við séum að hlusta þegar við spjöllum við einhvern. Annað dæmi er þegar einhver spyr hvernig þér líði og þú svarar: „ég hef það fínt“, en svipbrigðin segja annað. Þá er það líkamstjáningin sem miðlar því að þér líði í raun ekki vel – þrátt fyrir orðin. Markmið þessa kafla er að hjálpa börnum að: · Þekkja og skilja eigin tilfinningar, · Lesa í tilfinningar annarra, · Verða meðvituð um þau skilaboð sem óbein samskipti miðla. 3.2 Óbein samskipti
33 Fræðsla Markmið: Auka meðvitund um óbein samskipti. Leiðbeinandi spyr börnin hvað þau haldi að óbein samskipti sé og skirfar upp hugmyndir krakkana upp á töflu, flettitöflu eða tölvuskjá. Að því loknu fer hann svo yfir alla þá þætti sem falla undir óbein samskipti. Svipbrigði Hægt er að koma mörgum ólíkum tilfinningum á framfæri með svipbrigðum án þess að segja eitt einasta orð. T.d. gleði, sorg, reiði, undrun, ótti eða hneykslun. Líkamstjáning Hvernig við upplifum annað fólk mótast af því hvernig það situr, gengur, standur eða með svipbrigðum. Hvernig við hreyfum okkur og hvernig við stöndum gefur þeim sem við tölum við miklar upplýsingar. Bendingar Bendingar eru ómissandi hluti af daglegu lífi og notum við hendurnar oft ómeðvitað. Notkun snertingar Snerting spilar lykilhlutverk í tjáningu og samskiptum, t.d. slappt handarband, gott faðmlag eða létt klapp á öxlina. Augnsamband Augnsamband er mjög mikilvægt. Það er hægt er að koma mörgum mismunandi skilaboðum á framfæri bara með því hvernig við horfum á manneskjuna,t.d. áhuga, ástúð og óvild. Augnsamband er mikilvægt í samtali. Þannig sjáum við hvort sá sem við erum að tala við sé að hlusta eða ekki. Persónulegt rými Ef þú stendur of nálægt einhverjum sem þú ert að tala við getur það valdið hinni manneskjunni óþægindum. Við höfum öll okkar persónulega rými og fer það eftir aðstæðum hversu mikið pláss við þurfum. Við stöndum t.d.nær þeim sem við þekkjum vel heldur en þeim sem við þekkjum ekkert. Rödd Þegar við tölum tjáum við okkur ekki aðeins með orðum. Raddbeiting, það hvort við tölum hvasst, lágt, hátt eða hlægjandi hefur mikið að segja. T.d. tónn, hljóðstyrkur, kaldhæðni, reiði eða ást. Líkamlegt útlit Litirnir á fötunum okkar, klippingin sem við veljum okkur og allt annað sem tengist útliti sendir ákveðin skilaboð í óbeinum samskiptum. T.d. gengur einhver í íþróttabol eða hljómsveitarbol og velur sér skæra liti eða dökka liti til að klæðast.
34 Hlustum með öllum líkamanum Augu Horfa á þann sem er að tala við þig. Eyru Bæði eyru eru tilbúin að hlusta. Munnur Hljóður, er ekki að humma eða gera hljóð. Hendur Kyrrar hjá þér. Fætur Kyrrir á gólfinu. Líkaminn Snýr að þeim sem þú talar við. Heilinn Hugsar um það sem er sagt. Hjartað Er ekki sama hvað hinn aðilinn segir.
35 Að ná augnsambandi Markmið: Að læra að nota viðeigandi augnsamband í samskiptum. Með því að horfa í augun á þeim sem talað er við sýnum við virka hlustun og byggjum upp betri tengsl. Áhöld: Engin. Framkvæmd: 1. Skiptið hópnum upp í pör. 2. Annað barnið byrjar að tala og segir frá því sem því finnst skemmtilegast við sumarið, segir frá áhugamálum eða hvað það myndi gera ef það mætti ráða öllu. · Hitt á að horfa í augun á því sem talar allan tímann. 3. Síðan skipta þau um um hlutverk. · Það sem talar segir nú frá því einu atriði, en hitt á að forðast að horfa í augun og líta alls staðar annars staðar en í augu þess sem er að tala. 4. Að lokum ræðir hópurinn um það hvernig gekk. Umræðupunktar: · Hvernig leið þér þegar það var ekki horft í augun á þér á meðan þú varst að segja frá? · Hvernig leið þér þegar það var horft reglulega í augun á þér á meðan þú varst að segja frá? · Hvernig leið þér þegar hinn starði á þig allan tímann á meðan þú varst að segja frá? Þjálfunarpunktar: · Fólk „talar“ bæði með augunum og orðum. · Augnsamband sýnir áhuga og virðingu. · Það þarf ekki að stara – nóg er að horfa reglulega á manneskjuna. · Horfðu nógu oft til að hinn finni að þú sért að hlusta.
Tónn raddar Markmið: Að nota viðeigandi raddblæ og raddstyrk í mismunandi aðstæðum svo skilaboðin skili sér rétt og samskiptin verði skýrari. Áhöld: Litlir miðar eða myndir með svipbrigðum (t.d. gleði, sorg, reiði, undrun, ótti og hræðslu. Fylgiskjal 3. Framkvæmd: 1. Byrjið á umræðu: Af hverju er mikilvægt að nota viðeigandi tón og styrk í mismunandi aðstæðum? 2. Skrifið hugmyndir á blað eða töflu. 3. Leiðbeinandi sýnir myndirnar og spyr: · „Hvaða tónn raddar passar við þessa aðstæður?“ „Af hverju?“ 4. Hópurinn æfir að segja setningar með mismunandi raddblæ (t.d. vinalega, reið, sorgmædd). Umræðupunktar: · Af hverju er mikilvægt að nota réttan tón í röddinni við ákveðnar aðstæður? · Hvernig getur röddin okkar verið? Þjálfunarpunktar: · Að stjórna röddinni er lykilfærni í samskiptum. · Röddin getur verið mjúk, venjuleg eða hávær. · Of há eða of lág rödd getur haft neikvæð áhrif á samskipti. · Við þurfum að laga tóninn að aðstæðum og umhverfi. 36
37 Leikþáttur: Svipbrigði og líkamsstaða Markmið: Að vera meðvitaðri um líkamsstöðu og svipbrigði og hvað þau gefa til kynna í samskiptum. Áhöld: · Miðar sem tilgreina ákveðnar aðstæður. Fylgiskjal 5. (t.d. að leika úti, horfa á bíómynd, versla í búð, tala í síma o.s.frv.). · Myndir með svipbrigðum og líkamsstöðu (t.d. gleði, sorg, reiði, undrun, ótti, krosslagðar hendur, hokinn, uppréttur). Fylgiskjal 3 og 4 . Framkvæmd: 1. Nemendur draga einn miða með svipbrigði/líkamsstöðu. 2. Þau draga síðan miða með aðstæðum sem þau gætu verið í. 3. Nemendinn leikur síðan atburð með svipbrigðum og líkamsstöðu sem gæti átt sér stað í þeim aðstæðum sem standa á miðanum. 3. Hinir reyna að lesa í svipbrigðin og segja hvað þau gætu þýtt. 4. Börnin ræða saman um niðurstöðurnar. Umræðupunktar: · Hvað segja svipbrigði okkur? · Hvað segir líkamsstaða? · Vitum við alltaf hvaða svip við erum með? · Hvort skiptir meira máli – orð eða svipbrigði? · Geti þið séð af líkamsstöðu ef einhver er reiður? Þjálfunarpunktar: · Við getum tjáð tilfinningar án orða. · Svipbrigði geta stangast á við það sem við segjum og breytt merkingu orðanna. · Gott er að kunna að lesa í svipbrigði annarra.
RkJQdWJsaXNoZXIy MjIxNzc=