8-9 / 83
8
9
Námsgagnastofnum 2015
–
07011
EÐLIS- OG STJÖRNUFRÆÐI
Geimfarar lenda á tunglinu
Eitt merkilegasta tækniafrek 20. aldar var að senda menn til tunglsins.
Talið er að um 400 þúsund manns með margvíslega kunnáttu í tækni og
vísindum hafi undirbúið leiðangurinn.
Heimsbyggðin stóð á öndinni þann 16. júlí 1969 þegar Apolló 11
leiðangurinn lagði af stað í fyrstu tunglferðina. Risavaxin Saturn V
eldflaug hóf sig á loft frá Flórída en efst á henni var lítið geimfar með
þrjá geimfara um borð.
Eftir þriggja sólarhringa ferðalag komst geimfarið á braut um tunglið.
Þar fóru geimfararnir Neil Armstrong og Edwin Aldrin um borð í
tunglferju en félagi þeirra, Michael Collins, varð eftir í geimfarinu. Það
var Neil Armstrong sem stýrði tunglferjunni niður á yfirborðið en síðar
kom í ljós að eldsneytið sem ætlað var til lendingar hefði aðeins dugað
í 25 sekúndur til viðbótar. Í skipulagi leiðangursins var gert ráð fyrir
því að geimfararnir tveir svæfu í fimm klukkustundir eftir lendinguna.
Þeir bjuggust hins vegar ekki við því að geta sofið og hófu því strax að
undirbúa rannsóknir á yfirborði tunglsins. Rúmum sex klukkustundum
eftir að tunglferjan lenti á yfirborðinu steig Neil Armstrong fyrstur
manna fæti sínum á tunglið og mælti hin eftirminnilegu orð: „Þetta
er lítið skref fyrir einn mann en risastökk fyrir mannkynið.“ Á tæpum
þremur klukkustundum söfnuðu Armstrong og Aldrin rúmlega 20
kg af tunglgrjóti og komu einnig fyrir mælitækjum til rannsókna á
tunglinu. Þeir náðu sex klukkustunda hvíld áður en tunglferjan hóf sig á
loft og sameinaðist geimfarinu á braut umhverfis tunglið. Geimfararnir
þrír flugu síðan saman til jarðar og lentu í Kyrrahafinu þann 24. júlí
eftir átta daga leiðangur. Geimfararnir voru strax eftir lendinguna settir
í þriggja vikna einangrun því sá möguleiki var fyrir hendi að þeir gætu
borið framandi bakteríur til jarðar.
Eftir tvær tunglferðir til viðbótar voru vísindamenn loksins sannfærðir
um að ekkert líf væri að finna á tunglinu og því engin nauðsyn á því að setja
geimfara lengur í einangrun. Alls lentu tólf geimfarar á yfirborði tunglsins
í sex leiðöngrum með Apolló geimförunum en engin manneskja hefur
lent á tunglinu eftir að þeim lauk árið 1972. Í Apolló 13 leiðangrinum
kom upp bilun í geimfarinu á leiðinni til tunglsins svo geimfararnir urðu
að snúa við. Áhöfnin náði þó að komast heilu og höldnu aftur til jarðar.
Apollóleiðangrarnir höfðu ómetanlegt gildi fyrir rannsóknir á
tunglinu. Meðal annars uppgötvuðu vísindamenn að tunglið hafði líklega
orðið til eftir risaárekstur þegar hnöttur á stærð við reikistjörnuna Mars
rakst á jörðina. Við áreksturinn þeyttist mikið af efni út í geim sem síðar
rann saman og myndaði tunglið.
Edwin Aldrin við bandaríska fánann á tunglinu í
júlí árið 1969. Fáninn virðist blakta en ef vel er
að gáð sést að hann er festur við lárétta stöng
sem heldur honum uppi. Ef stöngin væri ekki til
staðar þá myndi fáninn lafa því það er enginn
lofthjúpur eða vindur á tunglinu.
Saturn V eldflaug af þeirri gerð sem kom geim
förunum sem fóru til tunglsins út fyrir lofthjúp
jarðar var um 110 metrar á hæð. Til samanburðar
er Hallgrímskirkjuturn um 74 metrar á hæð.
1.2
Geimfararnir í Apolló 11 leiðangrinum lentu
í útjaðri Hafs kyrrðarinnar sem er risastór
hraunslétta á tunglinu. Haf kyrrðarinnar sést
auðveldlega með berum augum sem dökkur
blettur á tunglinu.
Það er mjög dýrt að senda fólk út í geim en að sama skapi hafa verið
gerðar ýmsar uppgötvanir í geimferðum. Á að halda áfram að senda
fólk út í geim? Getur það skipt máli fyrir framtíð mannkyns? Hvað
finnst þér?
umræðuefni
Hér sést tunglferjan snúa aftur til baka
frá yfirborði tunglsins með tvo geimfara
innanborðs. Myndin er tekin úr geimfarinu
þar sem þriðji geimfarinn dvaldi allan tímann
á braut umhverfis tunglið. Takið eftir jörðinni
sem sést ofan við sjóndeildarhringinn.