22-23 / 83
22
23
Námsgagnastofnum 2015
–
07011
EÐLIS- OG STJÖRNUFRÆÐI
Dæmi ummismunandi krafta
Við höfum skoðað dæmi um þau áhrif sem kraftar geta haft. Nú skulum við í
framhaldi af því skoða nokkur dæmi um mismunandi krafta.
Kraftar frá vélum:
Margs konar vélar byggjast á því
að hlutar þeirra geti hreyfst og verkað með krafti á aðra
hluti. Dæmi um þetta eru bílvélar og rafmótorar. Þegar
rafmagnsþeytari er notaður til að þeyta egg snýr rafmótor
spöðunum og spaðarnir verka með krafti á eggið.
Þyngdarkraftar jarðar:
Jörðin togar með
þyngdarkrafti í alla hluti sem eru nálægt henni.
Þessi kraftur verkar í átt að miðju jarðar og veldur
því að hlutir detta. Bækurnar eru stöðugar á hillunni
ef krafturinn frá hillunni vegur upp þyngdarkraft
jarðar. Þær bækur sem hillan styður ekki við detta
vegna þess að þyngdarkrafturinn togar þær niður og
enginn annar kraftur vegur þar á móti.
Núningskraftar:
Þegar hlutir nuddast saman verkar á
milli þeirra kraftur sem leitast við að draga úr hreyfingu
þeirra. Þessi kraftur milli hlutanna kallast núningskraftur.
Bremsurnar á reiðhjólinu virka þannig að gúmmípúðar
þrýstast upp að gjörð hjólsins. Núningskraftar milli gjarðar-
innar og gúmmípúðanna hægja síðan á hreyfingu hjólsins.
Rafkraftar:
Ýmsir hlutir geta orðið rafmagnaðir og milli
rafmagnaðra hluta verka rafkraftar. Ámyndinni hafa blöðrurnar
verið rafmagnaðar með því að nudda þær með ull. Rafkraftar frá
blöðrunumrafmagna síðanhárið.Við sjáumáhrif aðdráttarkrafta
á milli blaðranna og hársins. Takið eftir að rafkraftarnir verka án
snertingar á milli blaðranna og hársins.
Segulkraftar:
Sumir hlutir eru
segulmagnaðir. Segulmagnaðir hlutir
verka með krafti á aðra segulmagnaða
hluti og einnig á hluti úr ákveðnum
efnum, ekki síst járni. Á myndinni sést
að segullinn dregur til sín hluti úr járni.
Vöðvakraftar:
Við getum notað líkamann til að
beita kröftum. Við lyftum, ýtum, togum og grípum.
Allir þessir mismunandi kraftar líkamans byggjast á
togkröftum vöðvanna. Þeir eru gerðir úr vöðvaþráðum
sem geta dregist saman og við það myndast togkraftar.
Togkraftur í „þríhöfðavöðvanum“ veldur krafti sem
verkar á beinið. Beinið flytur síðan kraftinn fram í
höndina sem verkar með krafti á lóðið sem lyftist.
Fjaðurkraftar:
Ýmsir hlutir hafa tilhneigingu til að halda lögun
sinni. Gormar og svampar eru dæmi um þetta. Ef lögun þess
konar hluta er breytt þá verka þeir með krafti vegna tilhneigingar
sinnar til að ná upprunalegri lögun. Dæmi um þetta er kraftur
sem verkar á ör. Boginn hefur tilhneigingu til að rétta úr sér þegar
hann er sveigður. Þess vegna verkar hann með togkrafti á boga-
strenginn þegar hann er spenntur og strengurinn verkar þá með
krafti á örina þegar honum er sleppt.