12-13 / 83
12
13
Námsgagnastofnum 2015
–
07011
EÐLIS- OG STJÖRNUFRÆÐI
Tvær stúlkur finna sprengistjörnur
Árið 2008 sá 13 ára stúlka frá Bandaríkjunum undarlegan
ljósblett á mynd af fjarlægri vetrarbraut. Við nánari skoðun
kom í ljós að ljósbletturinn var stjarna sem hafði sprungið
og var stúlkan því yngsta manneskjan í sögunni til þess að
uppgötva sprengistjörnu í annarri vetrarbraut. Þetta met stóð
í tvö ár en þá fann 10 ára stúlka frá Kanada ásamt föður sínum
sprengistjörnu í vetrarbraut í stjörnumerkinu Gíraffanum.
Þar sem vetrarbrautin er í um 250 milljón ljósára fjarlægð var
ljósið frá sprengingunni um 250 milljón ár á leið til jarðar.
Stjarnan hefur því sprungið á svipuðum tíma og risaeðlurnar
urðu áberandi hér á jörðinni en það tók ljósið allan þennan
tíma að komast til jarðar.
Vísindamolar
Flest hús á Íslandi eru hituð með jarðhita. Sums staðar er heitu
vatni dælt upp úr jörðinni en annars staðar er heit jarðgufa látin
hita kalt vatn og það notað til upphitunar. Eðlisfræðin að baki
jarðhitanum er mjög sniðug: Á jarðhitasvæðum er jörðin heitari
en annars staðar. Með því að bora eftir heitu vatni eða gufu þá
getum við flutt varmaorku úr jörðinni upp á yfirborðið þar sem
við getum nýtt orkuna. Síðan er heitt vatn flutt inn í hús þar sem
það lætur frá sér varmaorku og kólnar og hitar upp húsin.
Hluti af heita vatninu sem er notað til að hita upp hús í
Reykjavík kemur úr borholum í Laugardalnum og nágrenni.
Fyrir ofan borholurnar eru lítil hús umhverfis dælurnar sem
dæla upp vatninu. Borholurnar sjálfar eru mörg hundruð metrar
að dýpt og sú dýpsta nær þrjá kílómetra ofan í jörðina sem er
meira en þrjú fjöll á stærð við Esjuna! Reynt er að hafa nýtinguna
sjálfbæra og dæla ekki of miklu magni af vatni eða gufu upp úr
jörðinni. Þannig gefur svæðið stöðugt frá sér sömu varmaorku og
hún minnkar ekki með tímanum.
Borhola í Reykjavík.
Caroline Moore var 13 ára þegar hún uppgötvaði
sprengistjörnu á mynd af fjarlægri vetrarbraut.
Kathryn Grey var 10 ára þegar hún
uppgötvaði sprengistjörnu.
Vissir þú að
… hávaðinn á rokktónleikum getur náð 120 desibelum sem er mjög nálægt
sársaukamörkum.
… kraftur sem kallast þyngdarkraftur heldur tunglinu á braut um jörðina.
… læknar geta breytt lögun hornhimnu í auga einstaklings sem er nærsýnn með
sérstakri leysitækni og lagað nærsýnina.
… þegar við hitum mat í örbylgjuofni erum við fyrst og fremst að snögghita vatnið
í matnum.
… hægt er að setja örlítið raftæki, gangráð, í fólk sem þjáist af óreglulegum hjart-
slætti þannig að það getur lifað eðlilegu lífi. Raftækið tryggir eðlilegan hjartslátt.
Fundyflói á fjöru.
Breytingarnar á hæð sjávar á milli flóðs og fjöru nefnast
sjávarföll. Mesti munur á flóði og fjöru er við Fundyflóa
í Kanada. Þar getur hæð yfirborðs sjávar sveiflast um
allt að 17 metra en sveiflan getur mest orðið um 4
metrar við Ísland. Aðdráttarkraftar frá tungli og sólu
hafa áhrif á sjávarföllin. Mestur munur er á milli flóðs
og fjöru dagana eftir fullt tungl og nýtt tungl.