68-69 / 83
68
69
Námsgagnastofnum 2015
–
07011
EÐLIS- OG STJÖRNUFRÆÐI
Þrýstingurinn vex eftir því sem farið er niður
á meira dýpi í hafinu. Vatnssúlan er hærri og
þyngri fyrir ofan kafbátinn og þess vegna
verður hann fyrir meiri þrýstingi en kafarinn.
Hvers vegna er neðri gosbunan lengri en sú efri?
Til þess að sjúga upp vökva þá
minnkum við þrýstinginn í munninum.
Andrúmsloftið ýtir þá á meiri krafti á
vökvann en loftið inni í munninum og
vökvinn ýtist upp í munninn.
Hamarshöllin í Hveragerði er loftborið hús. Þrýstingurinn innandyra er örlítið hærri
en loftþrýstingurinn fyrir utan. Þetta skapar þrýsting út á við sem nægir til þess að
halda húsinu uppi svo það falli ekki saman. Íþróttahús af þessu tagi er mun ódýrara í
byggingu en hefðbundið íþróttahús.
verkLEG ATHUGUN
Hefur þú athugað hvað gerist þegar þú sýgur upp drykk í gegnumsogrör?
Ef þú ert ekki með sogrör við höndina getur þú samt hreyft munninn
eins og þú sért að sjúga upp drykk. Hvaða áhrif hefur soghreyfingin á
kinnarnar? Breytir það einhverju ef drykkurinn er seigur og þykkur (til
dæmis safi úr ávaxtapressu eða þykkur mjólkurhristingur)?
Að sjúga upp vökva
Í hafinu eykst þrýstingurinn eftir því sem neðar dregur. Þegar farið er
niður á við er sífellt meira vatn fyrir ofan sem verkar með þyngdarkrafti
niður á við. Á 10 metra dýpi í vatni er tvöfalt meiri þrýstingur en við
yfirborðið. Þegar við sjúgum vökva í gegnum rör látum við kjálkann
síga þannig að það verður meira pláss í munninum. Munnurinn er
lokaður og því minnkar þrýstingurinn þegar sama magn af lofti dreifist
um stærra rými. Þegar þrýstingurinn er orðinn minni í munninum
en loftþrýstingurinn í andrúmsloftinu í kringum okkur þá ýtir
andrúmsloftið fyrir utan vökvanum upp í gegnum rörið.Við notum því
engan sérstakan kraft þegar við sjúgum upp vökva, loftþrýstingurinn
sér um að færa vökvann frá meiri þrýstingi í andrúmsloftinu upp í
munninn þar sem þrýstingurinn er minni! Hins vegar þurfum við að
nota vöðvana í kringum munninn til þess að minnka þrýstinginn.
Ryksuga byggir á sama lögmáli og að sjúga upp drykk með sogröri.
Í ryksugunni er vifta sem snýst og dælir lofti út úr henni. Við það
verður þrýstingurinn inni í ryksugunni minni en í andrúmsloftinu í
kring. Andrúmsloftið streymir frá meiri þrýstingi utan ryksugunnar í
átt að minni þrýstingi inni í ryksugunni. Í leiðinni ýtir andrúmsloftið
ryki og óhreinindum inn í ryksuguna.
verkefni/UMRÆÐUR
1.
Hvernig breytist þrýstingur með hæð eftir því sem við förum ofar í
andrúmsloftinu? En með dýpi ef við köfum niður á við í vatni eða sjó?
2.
Hvers vegna hleypir fólk á jeppum oft lofti úr dekkjunum þegar það ekur
ofan á snjó á veturna eða uppi á jökli? Hvernig breytist útlit dekkjanna?