32-33 / 83
32
33
Námsgagnastofnum 2015
–
07011
EÐLIS- OG STJÖRNUFRÆÐI
Þyngdarstöðuorka:
Hlutur við yfirborð jarðar hefur
orku vegna staðsetningar sinnar miðað við jörðina. Eftir
því sem hluturinn er hærra uppi og massi hans meiri hefur
hluturinn meiri þyngdarstöðuorku. Þegar barn hoppar á
trampólíni er þyngdarstöðuorka barnsins mest þegar það er
í efstu stöðu.
Fjaðurstöðuorka:
Hlutir sem fjaðra, eins og teygjur,
svampar, gormar, bogar, uppblásnir boltar og blöðrur hafa í
sér orku vegna fjöðrunarinnar. Það er eiginleiki þessara hluta
að leita í ákveðna lögun. Sem dæmi þá vex fjaðurstöðuorka
teygju þegar togað er í hana.
Raforka.
Það felst orka í því hvernig rafhleðslur eru staðsettar
hver miðað við aðra. Í rafrás með rafhlöðu og ljósaperu ferðast
rafeindir eftir vír. Rafeindirnar hafa orku og hún minnkar þegar
þær fara í gegnum ljósaperuna. Orka rafeindanna breytist að
hluta í ljós og hita í ljósaperunni.
Efnaorka:
Í sameindum efna felst orka sem getur losnað
við efnahvörf. Þessi orka er í raun rafstöðuorka rafhleðsla
í sameindum. Dæmi um efnaorku er orkan sem fæst úr
matvælum, orka sem bílar fá úr eldsneyti og orkan sem er í
hita og ljósi sem kemur frá kertaloga.
Orka í hljóði:
Hljóð ber með sér orku.Ámyndinni til hliðar er listaverk
eftir Finnboga Pétursson þar sem hann lætur hljóð frá hangandi hátalara
hreyfa yfirborð vatns. Við það myndast mynstrið sem sést á myndinni.
Orka
getur falist í því hvar hlutir eru staðsettir í afstöðu
hver til annars eða hvernig hlutir eru í laginu. Slíkt er kallað
stöðuorka
. Stöðuorka er flokkuð í ýmsa undirflokka:
Orka í ljósi ogannarri rafsegulgeislun:
Ljós er sýnileg rafsegulgeislun
og ber með sér orku eins og önnur rafsegulgeislun. Hægt er að finna
fyrir áhrifum þessarar orku úti í sólskini, því þá hitnar húðin. Orkan
frá sólinni er ekki bara í sýnilega ljósinu heldur einnig í innrauðri og
útfjólublárri geislun. Útfjólublá geislun getur valdið sólbruna og jafnvel
húðkrabbameini, vegna þess að hún er orkumeiri. Þess vegna er mikilvægt
að verjast útfjólubláu geisluninni með því að nota sólarvörn.
Kjarnorka:
Kjarnar frumeinda eru gerðir úr róteindum
og nifteindum og milli þessara öreinda verka afar sterkir
kraftar. Í sumum tilfellum getur losnað gríðarleg orka
þegar kjarnar frumeinda breytast. Slíkt á sér stað inni í
sólinni, í kjarnorkuverum og í kjarnorkusprengingum.
Hvaða orkuform koma við sögu í lífi þínu, til dæmis þegar þú ert
á leið í skólann, stundar íþróttir, eða þegar þú situr og spjallar við
fjölskylduna?
umræðuefni