HALLÓ HEIMUR Nafn : Grúskarar gefast aldrei upp! Verkefnabók
Saga Myndun og mótun landsins 4–6 Rafmagn og seglar . . . . . . . . . . . 7–12 Alls kyns þroski ............... 13–18 Undir yfirborðinu . . . . . . . . . . . . 19–24 Fjármál og netöryggi . . . . . . . . . 25–30 Heimsálfur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31–38 Forn trúarbrögð . . . . . . . . . . . . . . . 39–45 Alls konar samskipti . . . . . . . . . 46–51 Íslenskir þjóðhættir . . . . . . . 52–56 Efnisyfirlit Bi rkir Bi rna Thor Trausti Fróðný Artíe Sofia Líf 12 13 Táknið vísar til blaðsíðna í nemendabók sem eiga við verkefnið. Þar sem Mínerva birtist á síðum eru verkefnin kennarastýrð. Klippa og líma. Sækja fylgiskjal í kennsluleiðbeiningar. LÍM PDF
Grúskarar gefast aldrei upp! HALLÓ HEIMUR VERKEFNABÓK Jónella Sigurjónsdóttir Unnur María Sólmundsdóttir Myndhöfundar Bergrún Íris Sævarsdóttir Iðunn Arna
2 ÁSKORUN: Mældu ummál flekanna með spottum og skráðu inn á kortið. Flekar Jarðar Þetta er uppáhaldspúsluspilið mitt! Sjáðu hvernig flekarnir líkjast heimsálfunum? Þeir eru bara stærri. En hvað heita þeir stærstu? Skráðu rétt númer í flekana og litaðu þá í sömu litum og hringina í töflunni. 6 7 1 Evrasíuflekinn 2 Norður-Ameríkuflekinn 3 Suður-Ameríkuflekinn 4 Suðurskautsflekinn 5 Ástralíuflekinn 6 Kyrrahafsflekinn 7 Afríkuflekinn 8 Indlandsflekinn
3 Hættuleg gosefni sem berast út í andrúmsloftið við eldgos. Ský með gosefnum sem borist getur langa leið. Göng sem kvika fer um á leið sinni upp á yfirborð Jarðar. Dæld í eldstöð þar sem hraun og gas berst upp á yfirborðið. Skýstrókur með gosefnum sem getur náð margra kílómetra hæð. Ysti hluti Jarðarinnar. Sprunga í bergi sem er full af kviku. Stórt rými neðanjarðar sem geymir fljótandi kviku. Landslag yfir eldstöð þar sem eldgos eiga sér stað. Kvika frá möttli Jarðar sem hefur borist upp á yfirborðið og storknað. ÁSKORUN: Útbúðu þrívíddarlíkan af eldfjalli úr pappírsgoggi. 8 9 Eldheitar orðskýringar Á Íslandi eru yfir 30 virkar eldstöðvar og mörg eldfjöll sem gjósa reglulega. Við þurfum að kunna mörg orð í tengslum við eldgosin. Getur þú hjálpað okkur Fróðnýju að númera rétt orð við orðskýringarnar? 1 jarðskorpa 2 gosrás 3 kvikuhólf 4 gjóska 5 kvikugangur 6 eldgígur 7 hraun 8 eldfjall 9 öskustrókur 10 gjóskuský
4 ÁSKORUN: Semdu stutta frétt um það sem gerst hefur. 10 11 Upptök jarðskjálfta Í jarðskálftum getur orðið mikið tjón. Það fer eftir því hversu nálægt upptökum jarðskjálftans mannvirki og náttúra eru. Getur þú hjálpað mér að skrá upplýsingarnar? Hvaða tjón hefur orðið í skjálftanum? Mældu og skráðu fjarlægðina frá upptökum jarðskjálftans að: bifreiðinni: cm beyglaða ljósastaurnum: cm húsinu: cm brunahananum: cm grenitrjánum: cm brotna trénu: cm
5 ÁSKORUN: Hvað getur þú búið til mörg ný orð úr orðinu Eyjafjallajökull? Ferskvatnsforði Íslands Jöklar eru ferskvatnsforði Jarðar. Veistu hvar stærstu jöklarnir á Íslandi eru? Skoðaðu jöklana á Íslandskorti og skráðu rétt númer við þá á kortinu hér að neðan. Finndu svo stærð þeirra og skráðu á línurnar. 12 13 1 Drangajökull km2 2 Eiríksjökull km2 3 Eyjafjallajökull km2 4 Hofsjökull km2 5 Langjökull km2 6 Mýrdalsjökull km2 7 Tungnafellsjökull km2 8 Vatnajökull km2 9 Þórisjökull km2 10 Þrándarjökull km2 Nafn jökuls Stærð í km2 Nafn jökuls Stærð í km2
ÁSKORUN: Endurtaktu tilraunina með ediki í stað vatns og skráðu hvað gerist. Tilraun – Veðrun og rof Hvaða áhrif hefur öldugangur á bergið í fjörunni? Ætli við getum kannað sjógang með krukkulíkani? Þá er eins gott að blotna ekki! Hlustum vel á kennarann, gerum skemmtilega tilraun og könnum málið saman. 14 15 Niðurstaða: Skólakrít, smásteinar og vatn. 100 hristur 300 hristur 200 hristur 400 hristur Hrista, telja, skoða og skrá. Glerkrukka og ritföng. Efni Aðferð Áhöld 6
7 ÁSKORUN: Lýstu tilrauninni og niðurstöðum í stuttu máli í stílabók. 18 19 Tilraun – Hárfínt stöðurafmagn Þótt við sjáum ekki stöðurafmagn með berum augum er hægt að skoða það með margs konar tilraunum. Þessi hárfína pappírstilraun er mjög skemmtileg. Gerðu eins og ég og skráðu niðurstöðuna. Stráðu litlum pappírssneplum á borðið og leggðu greiðuna upp að þeim án þess að snerta þá. Hvað gerist? Greiddu þér hratt og örugglega í eina mínútu og berðu greiðuna aftur að pappírnum. Gættu þess að snerta hann ekki. Hvað gerist? Bleyttu hárið og greiddu þér aftur í mínútu. Berðu nú greiðuna að pappírnum síðasta sinn án þess að snerta. Hvað gerist?
8 ÁSKORUN: Kannaðu nærumhverfið og finndu 10 hluti til viðbótar sem dragast að segli. Tilraun – Segulmagnið skoðað Það er ótrúlegt að litlir seglar búi yfir svo miklum krafti að þeir geti dregið aðra hluti til sín! Komumst að því hverjir af þessum hlutum dragast að segulmagni og hverjir ekki. Dagsetning Efniviður Dragast að Dragast ekki að málmur 20 21
9 ÁSKORUN: Skrifaðu 20 hluti sem þú notar daglega og ganga ekki fyrir rafmagni. Þurfum við rafmagn? Ég nota alls konar raftæki á hverjum degi og get ekki ímyndað mér lífið án rafmagns, en þú? Hér er listi yfir algeng heimilistæki og hluti sem ég fann heima hjá mér, hvað af þessu ætli þurfi rafmagn til að virka? 1 Hakaðu við þá hluti og tæki sem ganga fyrir rafmagni. fjarstýring handklæði hárbursti fjöltengi sími klósettbursti hleðslutæki sjónvarp hátalari smjörhnífur reglustika uppþvottavél skrúfblýantur eldavél heyrnartól herðatré ryksuga eldhúsborð sólgleraugu blandari brauðrist skólataska handþeytari bókamerki hárblásari skrifborðsstóll fartölva sturtuhaus ísskápur örbylgjuofn 2 Nefndu fjögur algeng heimilisraftæki til viðbótar: 3 Nefndu fjóra aðra hluti á heimilinu sem eru ekki raftæki: 4 Dragðu grænan hring um þá hluti í töflunni sem þú gætir verið án. 5 Dragðu rauðan hring um þá hluti í töflunni sem þú gætir ekki verið án. 22 23
10 ÁSKORUN: Hvað eru geimgeislar? Grúskaðu á netinu. 24 25 Ósýnilegt rafmagn Það er svo margt sem augað greinir ekki en við getum upplifað á annan hátt, til dæmis með snertingu, heyrn eða með aðstoð tækninnar. Hlustaðu vel á kennarann, fylltu í eyðurnar og litaðu svo geislana. 1 Langbylgjur eru útvarpsbylgjur. 2 Stuttbylgjur hafa góð . 3 Örbylgjur eru lengri en ljós. 4 Innrautt ljós er . 5 Rautt ljós er sem augað sér. 6 Appelsínugult ljós er hluti af . 7 Gult ljós hefur bylgjulengd. 8 Grænt ljós er alltaf í regnbogans. 9 Blátt ljós kemur frá . 10 getur séð dimmblátt ljós. 11 Fjólublátt ljós er alltaf í regnboganum. 12 Við sjáum ekki geisla. 13 Röntgengeislar eru í miklu magni. 14 eru hættulegustu geislarnir.
11 ÁSKORUN: Hannaðu virkjun sem nýtir leiktæki skólalóðarinnar til raforkuframleiðslu. 26 27 Alls konar orkugjafar Það er stutt síðan rafmagnið var fundið upp og í dag getum við ekki verið án þess. Við nýtum líka margar ólíkar leiðir við að framleiða raforku. Settu rétta tölustafi við textana. Kjarnorkuver 1 Krafti öldugangs úti á hafi og við strendur er breytt í raforku. Orkan er framleidd með því að kljúfa frumeindir í kjarnaofnum. Úrgangurinn er geislavirkur. Þrýstingur frá heitri jarðgufu snýr hverfli og framleiðir þannig raforku. Fallþungi vatns, eins og í fossum, er notaður til að búa til orku. Vindurinn snýr spöðum á vindmyllu og við það verður til orka. Geislar sólarinnar eru fangaðir og umbreytt í raforku. Þegar kol, olía og jarðgas er brennt verður til raforka. Þessu fylgir mengun og gróðurhúsalofttegundir. Virkjunin nýtir hafstrauma til að snúa spöðum. Við það verður til orka. 5 Ölduvirkjun Vatnsaflsvirkjun 2 6 Sólarorkuver Vindorkugarður 3 7 Jarðvarmavirkjun Sjávarfallavirkjun 4 8 Vinnsla jarðefnaeldsneytis
12 ÁSKORUN: Teiknaðu mynd af heimi þar sem bara græn orka er notuð. 26 27 Græn orka Ég er að spá í hvað gerir orku græna. Er það orka sem er góð fyrir Jörðina okkar og hefur lítil umhverfisáhrif? Æ, viltu kannski hjálpa mér að svara þessum spurningum? 1. Hvað einkennir græna orku? Kemur bara frá rafmagni Náttúruauðlind sem mengar lítið Kemur úr grænum rafhlöðum Bara notuð á sumrin 2. Hvað af þessu telst græn orka? Vindorka Kol Sólarorka Vatnsorka 3. Af hverju er vindur betri en olía? Honum fylgir minni vindgangur Olía finnst bara á sumrin Vindur endurnýjast og mengar ekki Vindmyllur framleiða olíu 4. Hvað gerir sólarorka? Gerir fólk myrkfælið Styttir vetrarmánuðina Breytir nótt í dag Gefur rafmagn án mikillar mengunar 5. Hvað gerist við mikla olíu- og gasnotkun? Það verður gasskortur í landinu Loftið mengast og Jörðin hitnar Andrúmsloftið verður tærara Þrumum og eldingum fjölgar 6. Hver er kostur vatnsaflsvirkjunar? Hækkar yfirborð úthafa Fjölgar búsvæðum sjávardýra Framleiðir rafmagn án mikillar mengunar Hvetur fólk til vatnsdrykkju 7. Hvaða ókostir fylgja vindmyllum? Spaðarnir eru einnota Skrúfurnar trufla útvarpsbylgjur Stöðvarnar eru dýrar í uppsetningu Skógar vaxa illa í nágrenni þeirra 8. Hvers vegna er græn orka mikilvæg? Hún gefur gróðrinum græna litinn Henni fylgir mesta mengunin Án hennar þrifist ekkert líf á Jörðu Úr henni er framleitt grænt te 9. Hvernig má spara orkuna? Slökkva ljósin Hafa ísskápinn lokaðan Nota minna af heitu vatni Allt ofangreint 10. Hvað telst ekki grænn orkugjafi? Sólarorka Vindorka Kjarnorka Vatnsorka x
13 ÁSKORUN: Hvernig ætli það sé að vera kennari? Farið í hlutverkaleik. 30 31 Skólahlutverkin okkar Við höfum öll ákveðin hlutverk og þá skiptir engu máli af hvaða kyni við erum. En hver eru skólahlutverk nemenda, foreldra og kennara? Klippið miðana út og límið á rétta staði. Neðst getur þú skrifað fleiri hlutverk sem þér finnst vanta. Skólahlutverk nemenda Skólahlutverk foreldra Skólahlutverk kennara PDF LÍM
14 ÁSKORUN: Gerðu óskatímalínuna þína frá vöggu til grafar. Kynþroski Ég er farin að sjá smá breytingar á líkama mínum og hlakka til að verða fullorðin. Ég hlakka líka til að eignast hús og bíl og … En kannski er best að leysa þessa krossgátu fyrst! 32 33 kynfærin fitu höndum líkaminn bólur tilfinningasveiflum strákar vaxtarlag lykt svitakirtlar Fyrir kynþroskaaldur eru allir líkamar nánast eins fyrir utan __________ . 7 Þá vex hár við kynfæri, undir __________, á handleggjum og fótleggjum. 9 Kynþroskinn hefst þegar __________ byrjar að framleiða kynhormón. 6 Við kynþroskann fá flestir __________ hár á bringuna og í andlitið. 3 _______________ verða virkari þegar kynþroski hefst. 8 Húð framleiðir líka meiri _______. 1 Svitalyktareyðir kemur í veg fyrir vonda ___________. 6 Erfðir geta haft áhrif á hæð okkar og _____________. 5 Á kynþroskaskeiðinu getum við fundið fyrir _____________________. 2 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Sumir unglingar fá __________. 4
15 ÁSKORUN: Teiknaðu skýringarmynd af hendinni þinni í stílabók og merktu inn á. 34 35 Hvað heita líffærin? Það er nauðsynlegt að efla orðaforðann sinn þegar kemur að líkamanum. Ég var smá stund að læra öll þessi nýju og skrýtnu orð en hvað með þig? Merktu inn á myndirnar. legháls eggjaleiðari eggjastokkur leg leggöng eista eistnalyppa sáðblaðra blöðruhálskirtill typpi sáðrás
16 ÁSKORUN: Veldu 10 orð hér að ofan og raðaðu í stafrófsröð í stílabók. Orðabingó Hér er fullt af nýjum orðum sem mig hefur lengi langað til að kynnast betur! Veist þú hvað þau þýða? Spilum orðabingóið saman til að skilja betur tungumálið okkar. 36 37 ORÐABINGÓ 1. umferð 2. umferð 3. umferð strákur stelpa stálp kynþroski kynhormón frjóvgun vörtubaugur mútur trans karl trans kona kvár sís manneskja eggfruma sáðfruma erfðir hán kynvitund kynhlutleysi typpi píka PDF
17 ÁSKORUN: Hannaðu bekkjarfána sem sýnir styrkleika ykkar allra. 38 39 Fánalæsi Það er nauðsynlegt að þekkja tákn og fána í samfélaginu okkar. Leitaðu upplýsinga á netinu um þessa fána. Litaðu þá í réttum litum. Á meðan ætla ég að hanna fána fyrir Grúskfélagið mitt! íslenski fáninn regnbogafáninn fáni kynsegin fólks fáni pankynhneigðra fáni lesbía fáni intersex fólks fáni homma fáni tvíkynhneigðra framfarafáninn fáni trans fólks Veistu hvað litirnir í fánunum tákna?
18 ÁSKORUN: Semjið í sameiningu 10 vinareglur fyrir bekkinn ykkar. Heilbrigð samskipti Stundum er erfitt að vita hvort samskiptin í skólanum eru heilbrigð eða óheilbrigð. Það er því gott að ræða saman og skoða nokkur dæmi. Vitið þið hvað orðin í litaða rammanum þýða? Skrifið þau í rétta dálka. Heilbrigð samskipti Óheilbrigð samskipti 40 41 ábyrgð baktal eigingirni hlýja misnotkun ofbeldi óheiðarleiki óttastjórnun ýtni samkennd stjórnsemi tillitssemi traust yfirgangur umhyggjusemi þolinmæði vingjarnleiki virðing væntumþykja öfundsýki
19 ÁSKORUN: Skrifaðu uppskrift að góðum fiskrétti í stílabók. 44 45 Íslenskir fiskar Mér finnst gott að borða fisk og finnst gaman að fara í fiskbúðina. Ég þekki mjög margar fisktegundir en hvað með þig? Finndu þessar í orðasúpunni. blálanga keila skarkoli ufsi bleikja langa skrápflúra urriði gullkarfi lúða skötuselur ýsa hlýri sandkoli steinbítur þorskur hrognkelsi síld tindaskata þykkvalúra HÞORSKURERTUTPS SYASEBLÁLANGADÍ EKTSANDKOLI HRGL SKHUÝRSDFHGRÚUD LVAKEI LAJ VSÝLLO ÚATAKSADNI TÞFLÆ ÐLOHGOBHSOEUPKU AÚAGNALLKDI ÖÁAH ERÍ TRÍ ETAHNTRRO SAAHVKI BRVBÞKFB UFSI NRKUKUÍ BSI Y OHÆGHEJ ÝOETÐÆHÆ HPOÝRDAHL OUMUJ T MRHLÝRI TI URRI ÐI HRTSKÖTUSELURKL
20 Hvalir, selir og rostungar Á landnámsöld lifðu rostungar við strendur Íslands en ekki lengur. Hvað hefur þú lært um þessar þrjár tegundir sjávarspendýra? Skrifaðu í reitina. ÁSKORUN: Safnaðu fleiri fróðleiksmolum um hvali, seli og rostunga. 46 47 hvalir: rostungar: selir:
21 ÁSKORUN: Finndu dæmi um fleiri lindýr og settu upp í töflu. 48 49 hafkóngur nákuðungur hörpudiskur öðuskel hjartaskel klettadoppa beitukóngur bláskel kúfskel rataskel olnbogaskel þangdoppa Skelja- og kuðungasafnið Ég safna skeljum og finnst mjög gaman að mála furðudýr á þær. Ég safna líka kuðungum en tími ekki að mála þá. Hér er hluti af safninu mínu, veistu hvað þessi lindýr heita? 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
ÁSKORUN: Búðu til töflu og skráðu sjávardýrin í eintölu og fleirtölu. Línan milli lands og sjávar Fjaran er mikill ævintýraheimur sem gaman er að rannsaka. Ég vissi ekki að hægt væri að skipta henni í svæði eftir lífverunum sem þar búa. Getur þú hjálpað mér að líma myndirnar á rétta staði? 50 51 PDF LÍM skvettusvæði pollasvæði miðbik fjöru háfjara sjávarbotn 22
23 ÁSKORUN: Hannaðu neðanjarðarhótel fyrir ánamaðka. Lagskipting jarðvegs Með því að skoða jarðveginn getum við fræðst um sögu Jarðarinnar, til dæmis séð ummerki um eldgos. En hvað sjáum við í þessari lagskiptingu? Merktu inn á teikninguna. 52 53 möl öskulag hagamús trjákróna sandur mold sveppur gras leir tré rót dýraleifar
24 54 55 ÁSKORUN: Skoðaðu hringrás vatns og teiknaðu í stílabók. Tilraun- Votlendislíkanið Ég ætla að búa til líkan sem sýnir hvernig votlendi virkar. Svo ætla ég að gera tvær tilraunir. Viltu ekki vera með í sullinu? Niðurstaða 2: Niðurstaða 1: • ein stór plastflaska • svampur • bakki • flaska með hreinu vatni • dúkahnífur • tússpenni • flaska með moldarblönduðu vatni Efni og áhöld
25 ÁSKORUN: Skipuleggið ókeypis samverustund fyrir bekkinn. Að eignast pening Mig langar að kaupa ýmislegt, gefa vinum mínum gjafir og reka dýraspítala þegar ég verð stór. En fyrst verð ég að vinna mér inn pening. Hér eru nokkrar hugmyndir, leysum myndaþrautirnar saman. 58 59 S SAF Í I TRÓNU HVEITI BOLLAKÖKUR PDF
26 ÁSKORUN: Skoðaðu útgjöldin sem tengjast þér. Útgjöld heimilanna Mamma borgar ýmislegt í hverjum mánuði og mig langar að skoða hvað er nauðsynlegt fyrir heimilið og hvað ekki. Getur þú hjálpað mér að klippa þessa miða út og flokka í rétta töflu? 61 60 Nauðsynleg útgjöld Útgjöld sem má vera án líma hér líma hér líma hér líma hér líma hér líma hér líma hér líma hér líma hér líma hér líma hér líma hér líma hér líma hér líma hér líma hér líma hér líma hér líma hér líma hér PDF LÍM
27 ÁSKORUN: Skrifaðu útgjöldin sem tengjast þér. Skattur Þegar ég verð stór ætla ég að ferðast, læra ný tungumál og skrifa bækur. Fyrst þarf ég víst að læra hvað skrýtna orðið skattur þýðir. Skoðum skattamálin saman. 62 63 Hvað borga þau mikinn skatt af laununum sínum? Pítsu Heimsending Sævar pítsusendill er með hálfa milljón á mánuði. Hann greiðir þús. kr. í skatt. Sigga smiður er með eina milljón á mánuði. Hún greiðir þús. kr. í skatt. Jón forstjóri er með tvær milljónir á mánuði. Hann greiðir þús. kr. í skatt. 50 þ 50 þ 50 þ 50 þ 50 þ 50 þ 50 þ 50 þ 50 þ 50 þ 100 þ 100 þ 100 þ 100 þ 100 þ 100 þ 100 þ 100 þ 100 þ 100 þ 200 þ 200 þ 200 þ 200 þ 200 þ 200 þ 200 þ 200 þ 200 þ 200 þ Hvað fær Sævar útborgað eftir skatt? Svar: þús. kr. Hvað fær Sigga útborgað eftir skatt? Svar: þús. kr. Hvað fær Jón útborgað eftir skatt? Svar: þús. kr. Hvað kosta vörurnar mikið með virðisaukaskatti? Reiknaðu og tengdu. 40 kr. 150 kr. 2000 kr. 700 kr. 1000 kr. 40 kr. 150 kr. 2000 kr. 700 kr. 1000 kr. 40 kr. 150 kr. 2000 kr. 700 kr. 1000 kr. 160 kr. 600 kr. 4000 kr. 8000 kr. 2800 kr. SJAMPÓ
28 ÁSKORUN: Hannaðu þína eigin útgáfu af Monopoly. Spari-spilið Það er gott að safna fyrir hlutum og læra hvað þeir kosta. Prófið Spari-spilið og skráið verðið jafnóðum í töfluna. En fyrst þarf að hlusta á kennarann og fylla inn í hvítu reitina. 64 65 Þú mát t kasta 2x Þú vinnur 1000 kr. Þú vinnur 20.000 kr. í bingó Bakkaðu um 2 reiti Þú færð 2000 kr. að gjöf Farðu 6 reiti áfram Þú finnur 500 kr. Þú mátt kasta 2x BÍÓMIÐI sUND MIÐI LEIKHÚS TYGGJÓ SPARI-SPILID Hér eru 1000 krónur og endurskinsmerki til að sjást betur í myrkrinu. Kastaðu aftur. Kveðja, Líf. Hæ! Málum flott listaverk saman og seljum það á 6000 kr.! Ég veit um kaupanda. Bless, Artie. Ég býð þér í bíó á mynd um verndun Jarðar, þú sparar 2000 kr. Komdu á bíóreitinn. Sjáumst, Birkir. Þetta var frábær fjöruferð og heppni að finna flöskuskeyti með 5000 kr.! Takk fyrir daginn, Birna. músamotta PDF
29 ÁSKORUN: Búðu til líkan af tækinu þínu. Greiðsluvélar framtíðar Peningakassar, posar! Ótrúlegt hvað margt breytist í búðunum með nýjum aðferðum til að borga. Hvernig verður þetta í framtíðinni? Hönnum tæki sem tekur á móti greiðslum framtíðar! 66 67 Svona virkar tækið:
30 ÁSKORUN: Safnaðu 10 netöryggisreglum í stílabók. Hverju má deila? Mér finnst gaman að spila tölvuleiki við vini mína. Við grúskararnir erum of ung til að vera á samfélagsmiðlum en þurfum samt að læra hverju má deila á netinu. Þekkir þú öryggisreglurnar? Hverju má deila á netinu? Hverju má ekki deila á netinu? 68 69
31 ÁSKORUN: Merktu stærstu innhöf heims einnig inn á kortið. Heimsálfurnar sjö Heimsálfurnar eru sjö og á milli þeirra liggja fimm stór úthöf. Veistu hvað álfurnar og höfin heita? Kíkjum í kortabók eða á netið og hjálpumst að við að leysa málið. 1 8 2 3 4 5 6 7 9 10 11 12 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 72 73
32 ÁSKORUN: Hvað heita höfuðborgir þessara landa? 74 75 11 Mjanmar (Búrma) 12 Afganistan 13 Jemen 14 Taíland 15 Túrkmenistan 16 Úsbekistan 17 Írak 18 Japan 19 Víetnam 20 Malasía Stærstu lönd Asíu Asía er stærsta og fjölmennasta heimsálfan og þangað á ég ættir að rekja. Á kortinu er búið að setja hringi inn á 20 stærstu löndin. Getur þú hjálpað mér að setja rétt númer í hringina? Hvað ætli löndin í Asíu séu annars mörg? 1 Rússland 2 Kína 3 Indland 4 Kasakstan 5 Sádi-Arabía 6 Íran 7 Mongólía 8 Indónesía 9 Pakistan 10 Tyrkland Norður- Kórea Suður- Kórea Singapúr Maldíveyjar Bútan Laos Nepal Austur-Tímor Filippseyjar Kambódía Bangladess Sri Lanka Taivan Kirgistan Tadsijkistan Jórdanía Kýpur Líbanon Ísrael Sýrland Óman Kúvæt Katar Barain Asía
33 ÁSKORUN: Raðaðu öllum 54 löndum Afríku í stafrófsröð. 76 77 Lesið í Afríku Þegar ég verð eldri ætla ég að rannsaka lífríki Afríku, heimsálfuna með 54 ríkjum og óteljandi dýrum! Þá er gott að geta lesið úr landakorti. Getur þú hjálpað mér að leysa hnitakerfið? Egyptaland: Gana: Kenía: Madagaskar: Marokkó: Níger: Sómalía: Suður-Afríka: Súdan: ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) 5 4 3 2 1 1 2 3 4 5 Alsír Marokkó Vestur-Sahara Líbería Fílabeinsströndin Miðbaugs-Gínea Egyptaland Angóla Búrkína Fasó Botsvana Búrúndí Djibútí Erítrea Eþíópía Gabon Kongó Úganda Gínea Gana Gambía Gínea-Bissá Nígería Máritanía Namibía Níger Tjad Malí Súdan Sómalía Kenía Mósambík Lýðveldið Kongó Suður-Súdan Madagaskar Sierra Leone Senegal Líbía Tógó Kamerún Simbabve Sambía Malaví Tansanía Túnis Rúanda Lesótó Svasíland Suður-Afríka Mið-Afríku- lýðveldið
34 ÁSKORUN: Bandaríkin samanstanda af 50 fylkjum. Hvað þekkir þú mörg þeirra? Lönd og fánar Fánar eru sameiningartákn þjóða og um þá gilda lög og reglur. Við þurfum alltaf að sýna þeim virðingu. Í Norður-Ameríku eru 23 þjóðríki. Skráðu hvaða lönd eiga þessa fána. 78 79 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Bahamaeyjar Bandaríkin Grænland Kanada Belís Kúba Dóminíska lýðveldið El Salvador Gvatemala Haítí Jamaíka Mexíkó Nikaragúa 1 12 2 11 3 10 4 5 16 6 15 7 14 8 13 9 Panama Kosta Ríka Hondúras
35 MGVRKANASS SRGHMNRATM KSÍLEÍSNBF B K B Æ T D A R A D Ó E N K J A L Æ A L G E Ó Æ S K V T I V G L V I L G G V E R U G L A SÚRÍNAMAÍN MROAEPBKAD PÚDÆSÐÍSKS LGAGÚDANYE SVVKETÐAPY OÆKYLPERÚJ AKEHAIKFGA RUÆVGARAPR ÁSKORUN: Búðu til stafarugl úr löndunum og leggðu fyrir samnemendur. 80 81 Lönd Suður-Ameríku Í Suður-Ameríku eru 12 sjálfstæð ríki. Þau eru mjög ólík og heiti þeirra líka. Finndu ríkjaheitin í orðasúpunni, þau eru skrifuð upp, niður og aftur á bak. Litaðu löndin í sama lit og í rammanum fyrir neðan kortið. Venesúela Argentína Bólivía Brasilía Ekvador Kólumbía Paragvæ Gvæjana Súrínam Síle Perú Úrúgvæ Nafn á eyjaklasa er falið í orðasúpunni. Getur þú fundið heitið á eyjaklasanum. Argentína Bólivía Brasilía Ekvador Gvæjana Kólumbía Paragvæ Perú Síle Súrínam Úrúgvæ Venesúela
36 ÁSKORUN: Finndu dæmi um dýr sem búa á báðum heimskautum Jarðar. Heimskautadýrin Brrr… það er ótrúlegt að dýr geti lifað í svona miklum kulda! Sum búa á Suðurskautslandinu meðan önnur finnast á norðurheimskautinu. Þetta þarf að kanna betur! Viltu hjálpa mér að flokka dýrin eftir búsvæðum? 82 83 Norðurheimskautið Suðurheimskautið suðurhafsskúmur aðalmörgæs albatross ross-selur átuselur fýll grænlandshákarl hafsvala heimskautarefur hringanóri rostungur hvítabjörn keisaramörgæs klettamörgæs snæugla mjaldur pardusselur pólhéri snjótittlingur suðurhafsljóstáta PDF LÍM
37 ÁSKORUN: Hvað heita höfuðborgir þessara landa? 84 85 Löndin í Evrópu Við búum í Evrópu og löndin í álfunni okkar eru 49! Veldu þér 12 lönd og skráðu heiti þeirra á línurnar. Skráðu númerið á landinu inn á kortið. Í lokin máttu skrá heiti þeirra landa sem þú hefur heimsótt inn á kortið og lita þau að eigin vali. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
38 ÁSKORUN: Skrifaðu stutta lýsingu á dýrinu þínu í stílabók. Ný dýrategund Vissir þú að allar dýrategundir eru flokkaðar af dýrafræðingum? Þeir áttu nú í basli með sum dýrin í Ástralíu. Prófum að búa til dýrategund sem er ómögulegt að flokka! fjöldi útlima búsvæði húð líftími Heiti dýrategundar afkvæmi hæfileikar fæða áhugaverð staðreynd 86 87
39 ÁSKORUN: Notaðu ímyndunaraflið og segðu frá degi í lífi Inkabarns. 90 91 Trú Inka Inkar kölluðu landið sitt Tawantinsuyu eða Land fjórðunganna. Hver fjórðungur hafði landsstjóra en hvað veistu um trúarbrögðin þeirra? Hlustaðu, skrifaðu og teiknaðu í reitina. PDF
40 ÁSKORUN: Sýndu atburðarásina í teiknimyndasögu. Klippisaga um gríska goðafræði Grísk goðafræði er skemmtileg og mig dreymir um að komast á Ólympíuleika. Vissir þú að konur máttu ekki keppa á tímum Forn-Grikkja? Er það nú! Komdu í kapp að raða sögunni í rétta röð! PDF 92 93 LÍM
41 ÁSKORUN: Hvernig gæti eldguðinn hafa litið út? Teiknið mynd. 94 95 Satt eða ósatt um Saraþústratrú? Ég hef gaman af þrautum og finnst alltaf best að segja satt! Hér er þó eitthvað verið að plata okkur. Sérð þú hvað er rangt í textanum? Finnum villurnar! Lestu textann vel og hakaðu í S eða Ó S Ó Trúin er kennd við spámanninn Saraþústra. Saraþústra fæddist í Persíu, sem nú er Ísrael. Saraþústra fæddist grátandi. Allur heimurinn fagnaði fermingu hans. Illir andar reyndu að drepa nýfædda barnið. Hið góða verndaði Saraþústra. Þegar Saraþústra var þrítugur fékk hann martraðir. Saraþústra bar út boðskap um góðan og vitran guð. Guðinn Ahura Mazda stendur fyrir allt hið vonda. Angra Mainyu er tákn alls hins illa. Góðar sálir fara til himna, vondar sálir til helvítis. Tákn Saraþústratrúar er manneskja sem borin er af fugli. Breyttu röngum setningum í réttar. 1 ______________________________________________________ 2 ______________________________________________________ 3 ______________________________________________________ 4 ______________________________________________________ 5 ______________________________________________________ 6 ______________________________________________________
42 ÁSKORUN: Finndu 10 skemmtilegar staðreyndir um Maya veldið. Trú Maya Mannfórnir, hof og töfralæknar … ég er búinn að læra svo mörg ný orð að ég þarf nýja stílabók undir þau! Svo er ég búinn að læra allt um trúarbrögð Maya, en þú? Leysum krossgátuna. 1 Maya hófst fyrir um 4.000 árum. 2 Það samanstóð af fjölmörgum sjálfstæðum . 3 Hvert ríki hafði konungsfjölskyldu sem var guðanna. 4 Mayar tilbáðu marga guði sem höfðu mismunandi . 5 Guð eldsins hét Itzamna. Hann skapaði og stýrði nóttu og degi. 6 Kona hans, Ix Chel, var vefnaðar og barnsfæðinga. 7 Mayar trúðu því að hið heilaga tengdi alla hluta heimsins saman. 8 Mayar trúðu að í öllum náttúrulegum hlutum byggju . 9 höfðu það hlutverk að reka út illa anda og lækna sjúka. 10 Mayar reistu marga til heiðurs guðunum. 11 Efst á píramídunum voru . 12 stýrðu mikilvægustu trúarathöfnunum Maya frá hofinu. 13 Trúarathafnir fólust í og dansi. 14 Mayar færðu guðum til að heiðra þá. 15 Stundum framkvæmdu Mayar . 96 97
43 96 97 ÁSKORUN: Hvernig gæti eldguðinn hafa litið út? Teiknaðu mynd. andar Töfralæknar Veldi hlutverk Jörðina fórnir fulltrúi gyðja borgríkjum kapoktré píramída hof Prestar tónlist mannfórnir
44 ÁSKORUN: Skrifaðu stutta kynningu á þér með myndletrinu. Trúardulmál Forn-Egypta Forn-Egyptar notuðu alls konar myndir til að skrifa trúarlegan texta. Þeir eru örugglega fyrsta þjóðin til að búa til teiknimyndasögur! Notaðu myndletrið til að leysa dulmálið. 98 99 PDF
45 ÁSKORUN: Hvaða trúarbrögð eru stunduð í heiminum í dag? Kannaðu málið. Kortlagning fornra trúarbragða Það krefst tæknikunnáttu að búa til heimskort! Mig langar að læra það en fyrst þarf ég að læra að lesa landakort. Getur þú hjálpað mér að merkja gömlu trúarbrögðin inn? Í hvaða heimsálfu eru þau? 1 __________________________ 4 __________________________ 2 __________________________ 5 __________________________ 3 __________________________ 6 __________________________ 100 101 Skráðu heimsálfurnar á línurnar.
46 Hvað myndir þú gera? Við í Grúskfélaginu erum vinir og stöndum alltaf saman. Stundum lendum við í því að önnur börn stríði okkur. Mínerva á nokkrar dæmisögur um það. Hlustið og hakið við það sem þið mynduð gera. Frímínúturnar Hlæja með hinum Segja að Saga megi vera með Bjóða Sögu að vera með Ekki skipta mér af þessu Skólagangarnir Leyfa Birki að hlaupa Hvetja hann til að hlaupa hraðar Fá Mínervu til að spjalla við Birki Minna Birki rólega á að hlaupa úti Íþróttatímarnir Velja Trausta í mitt lið Segja íþróttakennaranum frá Neita að vera liði Trausta Ekki gera neitt Búningsklefinn Láta fullorðinn vita Ekkert, þetta er ekki mitt mál Taka þátt í stríðninni Standa með Thor gegn stríðninni Nestisstundin Gera líka grín að Artie Segja að þetta sé ekki fyndið Hrósa nestinu hans Arties Láta kennara vita af stríðninni Fatahengið Láta vita hvaða börn gera þetta Hjálpa Líf að leita að dótinu sínu Ekkert, Líf á nóg af fötum Taka þátt í að fela fötin hennar Mín eigin klípusaga ÁSKORUN: Nefndu dæmi um líkamlegt, andlegt, félagslegt og stafrænt einelti. 104 105
47 ÁSKORUN: Teiknaðu fleiri jákvæð og neikvæð tjákn. Vingjarnlegt eða óvingjarnlegt? Það er frábært að geta stundum notað tilfinningamyndir í stað orða. Hvaða tjákn vekja bros eða reiði hjá þér? Flokkaðu orðin og skráðu á línurnar. dónaskapur fordómar góðsemi hjálpsemi hlýleiki hrós hugulsemi kurteisi mannvonska mismunun óréttlæti reiði réttlæti sanngirni stjórnsemi stríðni tillitsleysi tillitssemi þolinmæði öskur vingjarnlegt Óvingjarnlegt 104 105
48 ÁSKORUN: Hvernig lítur fordómalaus veröld út? Skrifaðu litla dæmisögu í stílabók. Fordómar eða fordómaleysi? Fordómar hafa lengi fylgt mannkyninu. Stundum er erfitt að átta sig á því hvað eru fordómar og hvað ekki. Náðu í skæri og lím, flokkaðu dæmin frá kennaranum og límdu í rauða eða græna dálkinn. 106 107 Fordómar Fordómaleysi Líma Líma Líma Líma Líma Líma Líma Líma PDF LÍM
49 ÁSKORUN: Finndu sex dæmi um hegðun sem er óásættanleg og sýnir vanvirðingu. 108 109 Virðing í verki Virðing er fallegt orð sem sýna má á margan hátt. Finndu þrjú dæmi um hvernig þú getur sýnt öðru fólki virðingu. Kláraðu málsgreinarnar og teiknaðu skýringarmyndir við. Ég sýni virðingu með því að … Ég sýni virðingu með því að … Ég sýni virðingu með því að …
50 ÁSKORUN: Hvað er vaxandi hugarfar? Kannaðu málið á netinu. Tillit og tilfinningar Við Birkir höfum sko þurft að taka tillit til hvor annars frá því að við vorum í móðurkviði! Það hefur reyndar gengið vel því við erum líka dugleg að tala um tilfinningar okkar – en þú? 110 111 Hvernig líður þér þegar þú … illa vel veit ekki sérð finnur hugsar segir gerir heyrir
51 ÁSKORUN: Hvaða fólk getur aðstoðað okkur í neyð? 111 112 Kærleikur kostar ekkert Amma og afi eru umhyggjusamasta fólk sem ég þekki. Stundum óska ég þess að allt fólkið í heiminum væri eins og þau. Ég veit samt að við getum öll sýnt kærleik og umhyggju ef við æfum okkur! Dæmi 1 Hvenær þarftu að sýna öðru fólki umhyggju? Hvernig getur þú sýnt fólki umhyggju í þessum aðstæðum? Af hverju ættir þú að sýna fólki í þessum aðstæðum umhyggju? Dæmi 2 Hvenær þarftu að sýna öðru fólki umhyggju? Hvernig getur þú sýnt fólki umhyggju í þessum aðstæðum? Af hverju ættir þú að sýna fólki í þessum aðstæðum umhyggju?
52 ÁSKORUN: Búið til ykkar eigin 18. aldar haustverkalista. Vorverkalistinn Nú hef ég lesið mörg ný orð en þarf að skilja þau aðeins betur. Hlustum vel á upplestur kennarans, skrifum réttu orðin á línurnar og finnum þau svo í vorverkasúpunni. 116 117 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 KAUPSTAÐARFERÐÁSTÖ FULÞIMÍTSIÐÆRGRAJB GVLTUÆÐARVARPFTUKR ÐKAARLÝÆELBVJÞBÐÝE ÍARÐÚLKOLAGRÖFHBPK TNÞKNÁPÁDHRUDMRUÆA ÁNVVI PPDSTGRÆAÐRAV HIOÖNUÖÐNBPÆKDHÐÁ I RVTRGHBÍETÓFTIRUUÐ ANTNUNJTYHJÁTRÚRÞU MÚUSRUNRTVJRGÆJ FAR UTRBÆTJEIPSFKAFRAK SÞPKVSFVORBOÐIGPJS
53 Verbúðin Lífið í gamla daga var sko ekki auðvelt. Sjómenn reru á opnum árabátum án björgunarvesta! Hér er flott teikning af gamalli verbúð, hjálpumst að við að merkja inn á hana. ÁSKORUN: Búðu til líkan af fiskitrönum og hengdu upp þorsk til þerris. 118 119 1 verbúð 5 rekaviður 9 netamaður 2 vermenn 6 áttæringur 10 vík 3 fiskibyrgi 7 hvalreki 11 formaður 4 smiðja 8 fiskitrönur 12 skreið Í verinu
54 ÁSKORUN: Búðu til þína eigin þraut. Kirkjulíf Það var greinilega mikilvægt að fara til kirkju í gamla daga. Ég bjó til eins erfiða þraut og ég gat úr kirkjuorðunum sem ég fann í nemendabókinni. Reyndu að leysa hana! 120 121 Æðstu menn kirkjunnar á Íslandi. Það sem börnin þurfa að geta lesið. 1 5 11 10 9 3 15 9 8 11 14 3 8 Hús þar sem messur voru haldnar. Skattur sem var lagður á fólk. 10 5 3 10 12 9 4 Maðurinn sem athugaði hvað börnin voru búin að læra. 31611129 3 5 4 4 Þegar lesið var úr guðsorðabók á kvöldvöku. 11 6 161112 9 3 Lykillinn og lokasvarið: 123454673891035111254 Ö Æ 6 16 11 12 9 3 14 15 F Æ 13 3 7 8 5
55 ÁSKORUN: Safnaðu vöruupplýsingunum í sarpinn þinn. Hjá kaupmanninum Íslendingar hafa greinilega verið mjög duglegir að búa sjálfir til nauðsynjahluti og framleiða mat. En hvað seldi fólk og keypti hjá kaupmanninum? Krossaðu við rétt svör! 122 123 Innlegg Það sem fólk lagði inn Úttekt Það sem fólk tók út pottaleppar nálar sauðskinnsskór önglar hanskahlífar naglar íþróttasokkar seiðpottur silkisokkar járnpottur ullarsokkar skaftpottur skreið matarkex saltfiskur laufabrauð sardínur skipsbrauð hárkolla smíðaviður gæra pallaefni minkaskinn vörubretti vaðmál sveðja málarastrigi víkingasverð prjónles öxi lýsi rúgmjöl jólakaka lyftiduft tólg matarsódi
56 ÁSKORUN: Gerðu kynningarveggspjald með uppáhaldsspilinu þínu. Gaman saman Við amma spilum oft alls konar teningaspil. Það væri nú gaman að grúska og komast að því hvaða manneskja fann upp teninginn. En, alla vega, þekkið þið þetta skemmtilega orðaspil? Reglur: 1. Kastið tveimur tengingum til skiptis og finnið summuna. 2. Finnið orð í bókinni sem hefur jafn marga bókstafi. 3. Skrifið orðið á réttan stað í töflunni. 4. Ef ekki er pláss í töflunni verður að segja pass. 5. Keppandinn sem fyllir fyrst í alla reitina vinnur. 124 125 kasta – reikna – skrifa 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
ISBN 978-9979-0-2899-4 © 2026 Jónella Sigurjónsdóttir og Unnur María Sólmundsdóttir © 2026 Myndhöfundar Bergrún Íris Sævarsdóttir og Iðunn Arna Ljósmyndir keyptar hjá myndabanka Shutterstock Allur réttur áskilinn Ritstjóri: Sigrún Sóley Jökulsdóttir Yfirlestur og góð ráð: Erla Guðrún Gísladóttir og Andri Már Sigurðsson, grunnskólakennarar 1. útgáfa 2026 Miðstöð menntunar og skólaþjónustu Reykjavík Hönnun og umbrot: Miðstöð menntunar og skólaþjónustu Prentvinnsla: HALLÓ HEIMUR Verkefnabók Grúskarar gefast aldrei upp!
Kæru grúskfélagar! Það gleður okkur að sjá að þið eruð í sama rannsóknarstuðinu og við. Nú erum við búin að bralla mikið saman síðustu árin og þessi bók er engin undantekning. Ef þið hafið ekki prófað að leysa dulmál, orðasúpur, krossgátur og … er sannarlega kominn tími til. Einn grúskfélagi fyrir alla, allir grúskfélagar fyrir einn! Grúskarar gefast aldrei upp! Höfundar: Jónella Sigurjónsdóttir og Unnur María Sólmundsdóttir Myndhöfundar: Bergrún Íris Sævarsdóttir og Iðunn Arna HALLÓ HEIMUR 40737
RkJQdWJsaXNoZXIy MjIxNzc=