Katla er mikil eldstöð, falin undir Mýrdalsjökli. Þegar Katla gýs kemur kvika upp á yfirborðið undir jöklinum. Þúsund gráðu heit kvikan mætir frosnum jöklinum. Ísinn bráðnar og vatn flæðir um kvikuna. Þá verða gríðarlegar sprengingar og læti. Kvikan verður ekki að hrauni heldur snöggkólnar hún og verður að gjalli. Ef gosið er nógu kraftmikið, og stendur nógu lengi, myndast gat í jökulinn yfir gígnum. Þá þeytist kvikan upp í loftið með þrumum og eldingum í sprengingunum. Gosefni sem þeytist upp í loftið er kallað gjóska. Hún getur farið hátt upp og borist langar leiðir með vindi. Gjóskan getur skyggt á sólina svo að það verður dimmt í lofti og jafnvel svartamyrkur um hábjartan dag. Loks fellur gjóskan til jarðar og þekur þá stundum stóran hluta landsins. Gjóskan berst líka langt á haf út. Smæstu agnirnar í henni, askan, berast alveg til annarra landa.
Funheit kvikan bræðir firnin öll af ís og sprengingarnar brjóta stór stykki úr jöklinum. Í jökulárnar koma þá mikil vatnsflóð og oft mjög snögglega. Þannig flóð í jökulám eru kölluð jökulhlaup. Þegar Katla gýs koma gríðarleg jökulhlaup. Í þeim eru ógrynni af vatni og leðju og fljótandi klakaflykki á stærð við hús.
Katla er megineldstöð. Megineldstöðvar gjósa aftur og aftur svo að á þeim myndast stór fjöll utan um eldgíginn. Innan í megineldstöð er stórt hólf. Í því safnast kvikan á milli gosa. Í stóru eldgosi getur hólfið með kvikunni alveg tæmst og þakið á henni hrunið saman. Þá myndast dæld í fjallið. Þannig dæld er kölluð askja.
Enginn núlifandi maður hefur séð Kötlu. Hún er alveg hulin jökli. En með sérstökum tækjum er hægt að átta sig á hvernig hún er. Vísindamenn hafa fundið út að fjallið undir jöklinum er um 300 km2 að umfangi. Í því er askja sem er um 110 km2 að stærð og er 650–750 metra djúp. Kötluaskjan er full af ís. Í gegnum skörð á brúnum öskjunnar ryðjast skriðjöklar. Kötlujökull fer til austurs, Sólheimajökull til suðurs og Entujökull til norðvesturs.
Sem betur fer gýs Katla ekki oft. Talið er að hún hafi gosið um 20 sinnum frá því að Ísland byggðist. Kannski eru gosin fleiri. Jökullinn nær að hylja mjög lítil gos. Jökulhlaup geta gefið til kynna að gos hafi orðið undir jöklinum. Síðasta stórgos Kötlu var árið 1918.© 2011 Sigrún Helgadóttir