Út úr skugganum – inn í dagsljósið Konur í gamla daga Guðrún Ingólfsdóttir Myndhöfundur Linn Janssen
Út úr skugganum – inn í dagsljósið Konur í gamla daga ISBN: 978-9979-0-3047-8 © 2026 Guðrún Ingólfsdóttir © 2026 Myndhöfundur: Linn Janssen Höfundar verkefna: Miðstöð menntunar og skólaþjónustu Myndaskrá: Bls. 19 Altarisbrík úr Möðruvallakirkju, Þjóðminjasafn Íslands/Ívar Brynjólfsson. Birt með leyfi. Bls. 25 Rithandarsýnishorn, Þjóðskjalasafn Íslands. Faglestur: Kristín Ástgeirsdóttir og Kristín Svava Tómasdóttir, sagnfræðingar og Oddur Ingi Guðmundsson, grunnskólakennari. Málfarslestur: Skriftir.is Ritstjórar: Harpa Pálmadóttir og Sigrún Sóley Jökulsdóttir. Hönnun og umbrot: Miðstöð menntunar og skólaþjónustu. 1. útgáfa 2026 Miðstöð menntunar og skólaþjónustu Kópavogi Öll réttindi áskilin Menningarstyrkur tengdur nafni Jóhannesar Nordals studdi gerð bókarinnar myndarlega. Letur meginmáls: Roboto Slab Prentun: XXX
Út úr skugganum – inn í dagsljósið Konur í gamla daga Guðrún Ingólfsdóttir Myndhöfundur Linn Janssen
2 Efnisyfirlit Í upphafi 3 „Ein sat hún úti“ | Völvur og seiðkonur 4 Ekki frjáls manneskja | Ambáttir 8 „Þeim var ég verst er ég unni mest“ | 12 Einsetukonur og nunnur Hún réð öllu sjálf | Kona sem rak ritstofu 16 Karlmannshugur í konubrjósti? | 21 Kona sem stýrði biskupsstól Hugrakkar og vinnusamar | Vinnukonur 26 Lífið var í hættu ef eldurinn slokknaði | 32 Húsmæður Ýmsir voru hræddir við hana | Skáldkonur 36 Ein endaði á peningaseðli | Konur sem ráku skóla 41 Þær fengu að fara til Danmerkur | 44 Spunakonur og vefarar Hún fékk leyfi til að ganga í buxum | Sjókonur 48 Betri laun en gull og gersemar | Ljósmæður 53 Að lokum 57 Verkefni 58
3 Í upphafi Konur eru ekki áberandi í kennslubókum um Íslandssögu. Ástæðan er meðal annars sú að lengi vel fengu þær ekki að fara í skóla og sátu ekki í opinberum embættum. Þær gátu til dæmis hvorki orðið prestar né lögmenn, en það voru einkum slíkir karlar sem rötuðu í sögubækurnar. Það var ekki fyrr en á 19. öld að stofnaðir voru kvennaskólar og þeir menntuðu aðallega húsmæður. Það táknar ekki að konur hafi haft minni áhrif á samfélagið en karlar, þeirra áhrif voru bara öðruvísi. Í þessari bók kynnumst við alls konar konum og ólíkum hlutverkum þeirra, allt frá upphafi Íslandsbyggðar og fram á 19. öld. Sum hlutverkin eru enn til á okkar dögum en önnur eru horfin. Þegar þú lest bókina skaltu hugleiða hversu magnaðar formæður þínar voru. Í raun skiptir ekki máli hvar þú fæddist, konur alls staðar í heiminum gerðu ýmislegt merkilegt þó að þær sætu ekki í fínum embættum. Íslandssagan er aðeins sögð að hálfu leyti ef við lesum bara um það sem karlar gerðu. Hér kemur hluti af sögu kvenna. Góða skemmtun.
4 „Ein sat hún úti“ Völvur og seiðkonur ölvur voru spákonur sem sagt var að gætu séð inn í framtíðina. Í fornum íslenskum bókmenntum er sagt frá tvenns konar völvum. Sumar voru tengdar goðsögulegum heimi en aðrar voru mennskar. Völuspá, eitt frægasta fornkvæði á Íslandi, var ort í kringum árið 1000. Þar segir völva okkur sögu heimsins eins og hún birtist í ásatrú, en sum telja að kvæðið hafi verið ort af konu. Í kvæðinu kemur Óðinn, æðsta goðið, til völvunnar af því að hann vill vita hvað gerist í framtíðinni. Þó að Óðinn væri næstum alvitur vissi hann samt minna en þessi magnaða völva, enda var hún miklu eldri en hann. Völvan byrjar á því að segja frá sköpun heimsins eins og heiðið fólk hugsaði sér hana. Í upphafi lifðu goðin hamingju- ríku lífi. Þegar þau tóku upp á því að svíkja og pretta fór óhamingjan að elta þau. Kvæðið endar á því að völvan spáir fyrir um endalok veraldarinnar. Hún segir Óðni frá því hvernig jötnar og aðrir óvinir goðanna muni ráðast á þau. Við það hrynur heimurinn. Heiðnir menn kölluðu endalok heimsins ragnarök. Rögn (eignarfall ragna) merkir goð og rök merkir örlög eða það sem kemur fyrir mann. Sem betur fer segir völvan Óðni líka frá því að nýr heimur rísi á rústum þess gamla. Sum goðin muni snúa aftur og líka það fólk sem er gott. Óðinn átt tvo hrafna, Hugin og Munin. Á hverjum degi flugu þeir um heiminn og öfluðu frétta. Komu svo að kvöldi og settust á axlirnar á Óðni og krunkuðu í eyra hans því sem þeir höfðu séð og heyrt.
5 Í mörgum öðrum trúarbrögðum eru til frásagnir af endalokum heimsins. Öll hræðumst við þau. Völuspá er hluti af mjög gömlum kvæðum sem kallast eddukvæði. Í þeim eru völvurnar goðsögulegar. Það merkir að þær tengjast goðunum á einhvern hátt. Þær eru sem sagt ekki mennskar. Oftast eru þær mjög gamlar eins og völvan í Völuspá. Íslendingasögurnar fjalla aftur á móti um fólkið sem bjó á Íslandi á fyrstu öldunum eftir að landið byggðist. Þær segja meðal annars frá mennskum völvum. Völvurnar í Íslendingasögunum voru heiðnar. Þær trúðu á gömlu goðin. Til að sækja sér þekkingu úr öðrum heimi og fá innsýn í framtíðina þurftu þær ýmist að fremja seið eða stunda útisetur. Það merkir að þær sátu úti í náttúrunni að nóttu til á gatnamótum eða krossgötum, þar sem vegir liggja í kross. Þar gátu völvurnar hitt anda úr öðrum heimi og spurt þá hvernig framtíðin yrði.
6 Flestar völvurnar í Íslendingasögunum voru bóndakonur á Íslandi. Frægasta völvan var samt Þorbjörg lítilvölva, sem bjó á Grænlandi. Af Þorbjörgu segir í Eiríks sögu rauða, sem er Íslendingasaga. Hún ferðaðist um og lifði á því að spá fyrir fólki. Frásögnin í Eiríks sögu rauða þykir mjög merkileg því útliti Þorbjargar er lýst nákvæmlega. Hún var í blárri skikkju með steinum og með svarta loðhúfu á höfðinu. Inni í húfunni var hvítt kattarskinn. Þorbjörg var líka með staf í hendi. Ýmsir telja að völvur hafi átt einhvers konar töfrastaf, enda sé orðið völva dregið af orðinu völur sem merkir stafur. Veðrið hafði verið mjög vont á Grænlandi. Því vildi fólkið að Þorbjörg lítilvölva ferðaðist inn í framtíðina til að sjá hvort veðrið færi ekki að batna. Það lét hana líka spá fyrir um hvernig lífið yrði hjá því. Til að Þorbjörg gæti séð inn í framtíðina þurfti að setja hana upp á háan stól eða háa undirstöðu. Þarna uppi átti hún að fremja seið, sem var að seiða eða kalla til sín anda úr öðrum heimi. Andarnir vissu miklu meira en venjulegt fólk. Það voru þeir sem sögðu Þorbjörgu lítilvölvu hvernig veðrið yrði og hvað kæmi fyrir fólkið. Þorbjörg þurfti líka að heyra kvæðið Varðlokur til að kalla andana til sín. Kvæðið átti að hjálpa henni að komast í ákveðið hugarástand. Enginn
7 kunni kvæðið Varðlokur nema íslensk stúlka sem hét Guðríður Þorbjarnardóttir. Fóstra hennar hafði kennt henni kvæðið þegar hún var á Íslandi. Guðríður tók því þátt í seiðnum með Þorbjörgu lítilvölvu. Seiðurinn var hins vegar heiðinn siður en Guðríður var kristin. Guðríður varð síðar landkönnuður og sigldi til Vínlands með manninum sínum, Þorfinni karlsefni. Vínland er nafn á svæði í Norður-Ameríku sem Leifur heppni fann. Það er stytta af Leifi fyrir framan Hallgrímskirkju. Guðríður og Þorfinnur fluttust svo til Íslands og eignuðust börn. Þegar Þorfinnur dó gekk Guðríður ein alla leið suður til Rómar. Það táknar að hún fór í pílagrímsför til Rómar. Þau sem gengu suður til Rómar gerðu það ýmist af trúarástæðum eða til að bæta fyrir syndir sínar. Engin íslensk kona á miðöldum ferðaðist eins mikið og Guðríður. Í sumum Íslendingasögum er einnig talað um seiðkonur sem nýttu hæfileika sína til að hafa áhrif á framtíðina. Oftast reyndu þær að gera öðrum mein eða leiða ógæfu yfir fólk. Slíkar seiðkonur eru alls ekki það sama og völvur, sem nota þekkingu sína fyrst og fremst til að sjá inn í framtíðina og gera öðrum gott.
8 Ekki frjáls manneskja Ambáttir kki er vitað nákvæmlega hvenær fyrstu landnáms- mennirnir komu til Íslands. Þó telja ýmsir að það hafi verið í kringum árið 870. Flestir sem námu hér landi í upphafi voru frá Noregi en einnig kom hingað fólk frá Danmörku, Svíþjóð og Írlandi. Sumir landnámsmenn höfðu með sér fólk sem þeir höfðu rænt í öðrum löndum og gert að þrælum og ambáttum. Í hópi landnámsfólks voru flestar ambáttirnar og þrælarnir frá Írlandi. Íslendingasögurnar segja aðallega frá fólki sem var ættað frá Noregi. Það réð öllu á Íslandi. Þegar fjallað er um ambáttir í Íslendingasögunum er það stundum gert á neikvæðan hátt en oft hjálpar ambátt aðalsöguhetjunni. Þær pössuðu börn húsbænda sinna og tóku stundum miklu ástfóstri við þau. Egils saga er Íslendingasaga sem fjallar um Egil Skallagrímsson. Ambáttin Þorgerður brák passaði Egil þegar hann var lítill. Agli þótti mjög vænt um hana og sömuleiðis þótti henni vænt um hann. Þorgerður brák var stór og sterk eins og karlmaður og hún var líka sögð göldrótt.
9 Einu sinni um vetur voru Egill og Þórður vinur hans í knattleik við Skalla-Grím, pabba Egils. Knattleikur var oftast spilaður á ís með knatttré og knetti eða bolta. Fyrst gekk Agli og Þórði miklu betur. Leikurinn stóð lengi en um kvöldið hljóp mikill æsingur í Skalla-Grím. Hann tók Þórð upp og henti honum af alefli í svellið svo að hann dó. Síðan ætlaði hann að taka Egil og láta hann fara sömu leið og Þórður. Þá sagði Þorgerður brák við Skalla-Grím að hann skyldi nú endilega ganga frá syni sínum. Hún var að reyna að hafa vit fyrir honum með því að hæðast pínulítið að honum. Skalla-Grímur varð óður við orð Þorgerðar og ætlaði þá að grípa hana. Hún hljóp hins vegar undan honum og henti sér til sunds fram af háum
10 kletti. Skalla-Grímur tók þá upp stein og kastaði honum í hana svo að hún fór á bólakaf og kom aldrei upp aftur. Staðurinn þar sem Þorgerður brák drukknaði heitir núna Brákarsund. Hann er við Borgarnes. Á þessum tíma var það ekki vel séð að ambáttir reyndu að hafa vit fyrir húsbændum sínum, jafnvel þó að þær væru miklu skynsamari en þeir. Þær áttu að þegja og hlýða og tala aðeins þegar á þær var yrt. Þorgerður brák var sennilega bara venjuleg kona sem víkingar rændu frá heimili hennar á Írlandi. Hún henti sér til sunds því hún vildi bjarga lífi sínu. Flestir vilja bara vera heima hjá sér og lifa í friði. Í Íslendingasögum er annað dæmi um ambátt sem gerir uppreisn gegn húsbónda sínum eða eiganda. Frá því segir í Laxdæla sögu. Höskuldur Dala-Kollsson var stórbóndi á Höskuldsstöðum í Laxárdal. Hann var giftur konu sem hét Jórunn Bjarnadóttir. Höskuldur sigldi til Noregs að kaupa við til að byggja nýjan bæ. Í Noregi keypti hann einnig ambátt sem þótti mjög falleg. Sá sem seldi honum ambáttina sagði að hún væri mállaus. Vitaskuld varð Jórunn ekki ánægð þegar Höskuldur kom heim með aðra konu þó að hún væri ambátt. Hann eignaðist son með ambáttinni sem var skírður Ólafur. Eitt sinn kom Höskuldur að ambáttinni þar sem hún sat úti í náttúrunni og talaði við Ólaf son sinn. Þannig komst hann að því að hún var ekki mállaus. Þá sagði hún Höskuldi að hún héti Melkorka og væri dóttir Mýrkjartans Írakonungs. Með því að tala aldrei gerði Melkorka þögla uppreisn gegn Höskuldi, eiganda sínum og þrælahaldara. Fyrst hann gat ekki talað við Melkorku gat hann heldur ekki gefið henni norrænt nafn, eins og venja var hjá eigendum írskra þræla.
11 Tilgangurinn með norræna nafninu var að klippa á öll tengsl þeirra við fyrra líf. Fyrir eigendur ambátta var mikilvægt að þær upplifðu sig ekki sem frjálsar manneskjur. Þær áttu að hætta að hugsa um sitt fyrra líf og frelsi. Með þögninni hélt Melkorka hins vegar bæði í upprunalegt nafn sitt, tungumál og keltneska eða írska menningu og því var erfiðara að kúga hana. Hún gat líka miðlað sínum írska menningararfi til sonar síns. Margt í menningu okkar Íslendinga er því bæði norrænt og af keltneskum uppruna.
12 „Þeim var ég verst er ég unni mest“ Einsetukonur og nunnur uðrún Ósvífursdóttir var fyrsta einsetukonan og nunnan á Íslandi. Guðrún er aðalpersónan í Íslendingasögu sem heitir Laxdæla saga. Til er gömul vísa sem segir að sagan ætti miklu heldur að heita Gunnudæla í höfuðið á Guðrúnu. Yfirleitt voru það karlar sem voru aðalpersónur Íslendingasagna, enda fjalla þær mikið um deilur og bardaga. Laxdæla saga fjallar hins vegar aðallega um Guðrúnu og fjögur hjónabönd hennar. Laxdæla saga er ekki ástarsaga eins og einhver gæti haldið. Guðrún var bara 15 ára þegar hún giftist fyrst og var ekki spurð hvort hún vildi ganga í hjónaband. Faðir hennar ákvað að gifta hana og eins og aðrar konur varð hún að beygja sig undir vilja föðurins. Hún skildi þó fljótlega við fyrsta eiginmann sinn, Þorvald Halldórsson, því hún varð skotin í Þórði Ingunnarsyni. Þórður var líka giftur. Guðrún og Þórður þurftu að beita brögðum til að skilja við maka sína. Það var ekki algengt að fólk skildi í þá daga. Bæði var það dýrt og foreldrarnir urðu oft brjálaðir. Þórður og Guðrún voru ekki lengi í hjónabandi því hann drukknaði. Þá kynntist Guðrún Kjartani Ólafssyni í sundi, í Sælingsdalslaug í Dalasýslu. Kjartan ákvað að fara til Noregs. Á miðöldum fóru ungir menn oft í siglingu til að sýna manndóm sinn og öðlast
13 reynslu. Guðrún vildi fara með honum en Kjartan vildi alls ekki hafa hana með sér. Hann lofaði hins vegar að koma heim á réttum tíma og giftast Guðrúnu en sveik það. Þá heimtaði faðir Guðrúnar að hún giftist Bolla Þorleikssyni, vini og frænda Kjartans. Guðrún vildi alls ekki giftast Bolla. Hún sætti sig þó við hann á endanum þegar hún hafði neytt hann til að drepa Kjartan, sem hún hafði elskað eða elskaði kannski enn. Bræður Kjartans drápu síðan Bolla til að hefna fyrir víg Kjartans. Eftir það giftist Guðrún síðasta eiginmanni sínum, Þorkatli Eyjólfssyni. Áður en Guðrún og Þorkell giftust plötuðu þau annan mann til að hefna Bolla svo að Þorkell þyrfti ekki að gera það. Sá sem hefndi hélt að Guðrún myndi vilja giftast honum ef hann hefndi Bolla. Guðrún giftist Þórði Ingunnarsyni sannarlega af ást en hinum eiginmönnum sínum giftist hún ekki af ást. Allt fram á 19. öld giftist fólk yfirleitt ekki af ást. Það voru feðurnir sem réðu hverjum börnin giftust. Þeir hugsuðu fyrst og fremst um að þau giftust einhverjum sem væri nógu ríkur. Ýmsir trúðu því beinlínis að ást og girnd eða losti leiddu bara til óhamingju og svika. Kjartan og Guðrún urðu ástfangin og það leiddi til óhamingju þeirra því Kjartan sveik Guðrúnu. Hins vegar gerðist það oft að ást kviknaði af hjónabandi ef hjónin báru virðingu hvort fyrir öðru.
14 Guðrún fæddist um árið 970, skömmu áður en Íslendingar tóku kristni árið 1000. Hún varð mjög trúuð þegar hún varð gömul og búin að missa alla eiginmenn sína. Þá gerðist hún fyrsta einsetukonan eða nunnan á Íslandi. Einsetukonur og nunnur voru trúaðar konur sem bjuggu einar eða saman í lokuðu samfélagi eða klaustri. Þær máttu helst ekki eiga neitt og alls ekki vera með karlmönnum. Þær áttu að einbeita sér að sambandinu við Guð og Jesú og fara með bænir. Á tíma Guðrúnar voru engin nunnuklaustur á Íslandi. Guðrún lét hins vegar byggja kirkju á Helgafelli
15 þar sem hún bjó. Þar lá hún oftast ein á bæn og iðraðist synda sinna. Nunnur voru sagðar brúðir Krists eða að þær væru trúlofaðar Kristi. Því má ef til vill segja að Guðrún hafi gifst í fimmta sinn þegar hún gerðist nunna. Í þetta síðasta hjónaband gekk hún ein og óstudd. Hún þurfti hvorki að biðja Guð eða aðra karla um leyfi né beita brögðum. Fyrsta nunnuklaustrið á Íslandi, Kirkjubæjarklaustur, var stofnað árið 1186. Annað nunnuklaustur var síðan stofnað árið 1295 á Reynistað í Skagafirði. Dætur höfðingja og ekkjur sem misst höfðu eiginmenn sína gátu fengið menntun í þessum klaustrum. Flestum konum var annars kennt heima. Það var ekki fyrr en á 19. öld sem skólar voru stofnaðir fyrir konur. Þær konur sem lærðu í klaustrum urðu samt ekkert allar nunnur. Stundum þótti ríkum foreldrum ágætt að vita af dætrum sínum á öruggum stað þar sem þær fengu líka góða menntun. Þær voru þá ekki á meðan að kyssa sæta stráka áður en þær giftust einhverjum sem pabbinn valdi. Sumar konur vildu aftur á móti miklu heldur ganga í klaustur og verða nunnur en giftast einhverjum karli sem þær þekktu ekki neitt.
16 Hún réð öllu sjálf Kona sem rak ritstofu argrét Vigfúsdóttir er eina konan sem hefur rekið ritstofu á Íslandi. Ritstofa var herbergi eða salur þar sem bækur voru skrifaðar. Það kunnu ekki allir að skrifa í gamla daga. Þeir sem skrifuðu bækur voru kallaðir skrifarar og það voru helst ákveðnir munkar og nunnur sem höfðu þann starfa að skrifa bækur. Ritstofustýra er eins og kona sem rekur útgáfufyrirtæki á okkar dögum. Margrét Vigfúsdóttir fæddist árið 1406. Vigfús pabbi hennar var hirðstjóri á Íslandi og Guðríður mamma hennar var af norskum höfðingjaættum. Hún gat rakið ættir sínar til Hákonar gamla Noregskonungs. Það voru því örugglega margir sem vildu giftast Margréti, sem var bæði rík og af fínum ættum. Einn þeirra var danskur maður sem hét Magnús. Sagt var að hann væri launsonur Jóns Gerrekssonar biskups í Skálholti. Magnús var ráðsmaður á biskups- setrinu í Skálholti. Það merkir að hann hafði umsjón með öllum eignum og starfsemi í Skálholti. Magnús hafði ekki gott orð á sér, hann þótti óttalegur ruddi. Fram eftir öldum voru þau sem voru læs sjaldnast fær um að skrifa. Það voru aðallega lærðir menn og einstaka kona og karl sem lærðu að skrifa. Lög um skriftarkennslu allra tóku ekki gildi fyrr en árið 1880.
17 Magnús bað Margréti um að giftast sér en hún neitaði. Við það varð hann brjálaður. Margrét bjó á Kirkjubóli á Reykjanesskaga hjá Ívari Hólmi bróður sínum. Magnús fór að Kirkjubóli með marga fylgismenn Jóns Gerrekssonar biskups. Magnús byrjaði á því að skjóta Ívar til bana og kveikti svo í bænum. Hann ætlaði að brenna Margréti inni. Af því að íslenskir sveitabæir voru að miklu leyti úr torfi og grjóti tók frekar langan tíma að brenna bæinn. Á meðan tókst Margréti að grafa sig út með skærum sem hún átti. Þegar hún var komin út fann hún trippi, eða ungan hest, og reið á því norður í Eyjafjörð. Margrét hét því að giftast bara þeim manni sem hefndi fyrir morðtilraunina við sig og drápið á Ívari bróður hennar.
18 Þorvarður Loftsson var mjög ríkur maður. Hann fór ásamt öðrum í Skálholt og drap alla þá sem hann náði í af fylgismönnum biskups. Síðan drekkti hann Jóni Gerrekssyni biskupi í Brúará með því að setja hann í poka. Magnús slapp hins vegar í skip sem sigldi til Danmerkur. Þremur árum eftir þessi dráp giftust Þorvarður og Margrét. Þau bjuggu á Möðruvöllum í Eyjafirði og voru talin ríkustu hjón landsins. Þau höfðu verið gift í tíu ár þegar Þorvarður dó árið 1446. Margrét giftist aldrei aftur. Hjónaband hennar og Þorvarðar virðist hafa verið mjög farsælt og kannski var hann stóra ástin í lífi hennar. Sem ekkja naut hún líka meira sjálfstæðis. Hún réð öllu sjálf og henni tókst jafnvel að eignast meiri peninga eftir dauða Þorvarðar. Margrét og Þorvarður áttu þrjár dætur, Guðríði, Ingibjörgu og Ragnhildi. Þær voru allar sammála um að láta mömmu sína sjá um fjármál þeirra. Margrét gifti þær allar sama daginn og var haldin heljarinnar brúðkaupsveisla á Möðruvöllum. Á Möðruvöllum er kirkja en einnig átti Margrét fleiri jarðir þar sem var kirkja. Hún átti raunar mikinn fjölda jarða, bæði á Íslandi og í Noregi. Margrét gaf kirkjum í Eyjafirði marga fagra dýrgripi. Í Möðruvallakirkju er til dæmis varðveitt útskorin altaristafla frá Englandi sem Margrét gaf kirkjunni. Jón Gerreksson var danskur aðalsmaður sem áður hafði verið erkibiskup í Svíþjóð. Þar setti hann allt í vitleysu vegna kvensemi og stöðugra deilna. Hann var settur af með þeim orðum að hann væri óhæfur til að sinna trúarlegu embætti. Páfinn í Róm gerði Jón Gerreksson hins vegar að Skálholtsbiskupi því hann taldi að það skipti engu máli vegna þess að þeir sem byggju á Íslandi væru hálfgerðir villimenn.
19 Höfuðprýði Möðruvallakirkju er altaristaflan, alabastursbrík frá seinni hluta fimmtándu aldar. Á Möðruvöllum var ritstofa og voru mörg stór og flott handrit skrifuð á valdatíma Margrétar eftir að Þorvarður eiginmaður hennar dó. Á þeim tíma voru allar bækur skrifaðar á kálfskinn. Það þurfti skinn af mörgum kálfum til að búa til eina bók. Þess vegna voru það bara höfðingjar og klaustur sem höfðu efni á því að framleiða bækur og eiga ritstofur. Prentsmiðja kom ekki til Íslands fyrr en um 1530, löngu eftir að Margrét dó. Í prentsmiðjunni voru bækur prentaðar á pappír og þá byrjuðu Íslendingar líka fljótlega að skrifa bækur á pappír. Hættu sem sagt að nota kálfskinn.
20 Tveir prestar voru á Möðruvöllum. Sennilega hafa þeir séð um að skrifa bækurnar en Margrét hefur ráðið því hvað var skrifað. Handritin geyma til dæmis Íslendingasögur, fornaldar- og riddarasögur, konungasögur og lögbókina Jónsbók. Þau sýna áhugamál Margrétar en líka að hún hafði ást á bókum og taldi þær mjög mikilvægar. Í gömlum skjölum kemur fram að Margrét naut mikillar virðingar. Í einu slíku skjali kemur nafn hennar á undan öllum körlunum en venjulega komu nöfn kvenna á eftir nöfnum karlanna. Margrét var greinilega stórmerkileg kona sem beitti áhrifum sínum ekki bara í fjármálum. Hún lét skrifa stór og falleg handrit sem við eigum enn í dag og erum því ævinlega þakklát henni fyrir að hafa eytt peningum í bókmenntir og listir. Peningar hverfa en bækur og efni þeirra er endingarbetra.
21 Karlmannshugur í konubrjósti? Kona sem stýrði biskupsstól ér áður fyrr máttu konur ekki ganga í skóla og fengu því engin embætti. Þær máttu alls ekki verða prestar, hvað þá biskupar. Núna getur kona verið biskup. Áður fyrr voru tveir biskupsstólar á Íslandi, á Hólum og í Skálholti. Guðbrandur Þorláksson varð biskup á Hólum árið 1571. Hann var mjög duglegur að þýða og láta prenta alls konar trúarrit. Halldóra hét elsta dóttir Guðbrands, sem hann átti með eiginkonu sinni. Hún fæddist árið 1573. Þegar Halldóra var 11 ára dó móðir hennar. Það var mikið áfall en sem betur fer gátu Halldóra og systkini hennar öll verið áfram hjá föður sínum. Fátækt fólk þurfti oft að senda börnin sín til ókunnugra ef það missti maka sinn. Guðbrandur var hins vegar mjög ríkur maður og hafði nóg af vinnukonum á Hólum sem hjálpuðu til við að passa börnin. Halldóra þurfti ung að sýna ábyrgð og tók snemma við stjórn búsins á Hólum. Það var mikið verkefni því þar bjó ekki bara fjöldi vinnumanna og vinnukvenna, þar var líka skóli með kennara og hóp af strákum. Það þurfti því að framleiða mikinn mat og öll föt.
22 Þegar Halldóra var 20 ára kom Ari Magnússon í Ögri heim að Hólum og vildi giftast henni. Ari var þá 22 ára og nýorðinn sýslumaður. Hann var í mjög flottum fötum og hafði 18 unga menn með sér sem allir voru 18 ára og líka í fínum fötum. Guðbrandi, föður Halldóru, leist ekkert á Ara, fannst hann alltof góður með sig. Hann harðneitaði því að hann fengi Halldóru fyrir konu. Kristín, systir Halldóru, varð döpur þegar hún frétti af synjun föður síns. Hún spurði pabba sinn hvar hann ætlaði að finna eiginmenn handa þeim ef hann vildi ekki Ara, sem var sætur, ríkur og mjög vel ættaður. Guðbrandur sendi þá eftir Ara og leyfði honum að giftast Kristínu. Sagan segir að í raun hafi Ari verið kominn til að biðja um hönd Kristínar. Þarna var hún 18 ára og því skipti talan 18 miklu fyrir Ara. Hann var að reyna að heilla Kristínu upp úr skónum.
23 Margir menn báðu Halldóru að giftast sér en hún vildi heldur vera ógift bústýra á Hólum og hjálpa pabba sínum. Einn þessara manna var Staðarhóls-Páll. Hann var í hópi ríkustu manna á Íslandi og mikið skáld. Staðarhóls-Páll sendi Halldóru ástarvísur og var mjög hrifinn af því að hún kunni að skrifa og skildi þýsku. Fæstir kunnu að skrifa á þessum tíma þó að þeir væru læsir. Staðarhóls-Páll var 30 árum eldri en Halldóra og ekki almennilega búinn að skilja við fyrri konu sína. Guðbrandur vildi því alls ekki að Halldóra giftist honum. Sennilega hefur Halldóru heldur ekki langað til þess. Síðustu æviárin var Guðbrandur rúmliggjandi og sá Halldóra þá líka um fjármál biskupsstólsins. Á þessum tíma réðu karlmenn nær alfarið yfir fjármálum kvenna. Það var því einsdæmi að kona skyldi stýra fjármálum á opinberri stofnun eins og biskupsstól.
24 Árið 1624 fauk dómkirkjan á Hólum í ofviðri. Halldóra hóf þá byggingu nýrrar kirkju en það kostaði mikla peninga og erfiði. Ari í Ögri, eiginmaður Kristínar systur hennar, kom til Hóla og lét læsa öllum kistum þannig að Halldóra kæmist ekki í neina peninga. Hann tók líka að sér að sjá um fjármál Guðbrands biskups. Ari hafði áhyggjur af því að Halldóra eyddi öllum peningum Guðbrands þannig að Kristín fengi engan arf. Halldóra varð mjög reið. Hún skrifaði kónginum í Danmörku og fékk umboð til að stýra biskupsstólnum og sjá um allar eignir hans. Halldóru tókst að byggja kirkjuna og var hún vígð árið 1627, sama ár og Guðbrandur dó. Halldóra var mjög ákveðin og sjálfstæð kona og lét ríka höfðingja ekki vaða yfir sig. Hún þótti hins vegar góð og hjálpsöm við þá sem voru fátækir. Þegar Halldóra varð gömul kona flutti hún að Óslandi í Skagafirði. Hún átti þá jörð. Þar las hún mikið og vann handavinnu. Hún saumaði til dæmis fræga mynd af Þorláki Skúlasyni biskupi sem geymd er á Þjóðminjasafninu. Halldóra lést árið 1658 og er fyrsta konan sem var jörðuð í Hóladómkirkju. Um Halldóru var sagt að hún hefði borið „karlmannshug í konubrjósti“. Það er ekki rétt. Hún bar kvenmannshug í konubrjósti, var kvenskörungur.
25 Hér má sjá rithönd Halldóru.
26 Hugrakkar og vinnusamar Vinnukonur innukonur eru algerar aukapersónur í Íslandssögunni. Við fáum afar sjaldan að heyra merkilegar sögur af vinnukonum. Samt voru þær fjölmennasta stétt á Íslandi. Þær voru líka margar mjög hugrakkar. Í álfasögum var það til dæmis oftast vinnukona sem bauðst til að vera heima á jóla- eða nýársnótt þegar aðrir fóru til kirkju. Þá komu álfar nefnilega í heimsókn og enginn þorði að vera heima. Í gamla daga unnu flestir í sveit á Íslandi. Það gátu hins vegar ekki allir orðið bændur. Til þess þurfti fólk að eiga að minnsta kosti nokkrar kindur, eina kú og jafnvel hest og svo dálítið af peningum. Flestir voru því vinnumenn og vinnukonur, enda þurfti margt vinnufólk til að reka bóndabæ. Á litlum bæjum þurfti færra vinnufólk, en á stórbýlum mjög margt.
27 Það var lengi skylda fyrir vinnufólk að ráða sig í vist hjá bónda í heilt ár. Það var kallað vistarbandið. Ef vinnufólk lenti hjá góðu fólki sem lét því líða eins og það væri hluti af fjölskyldunni leið því vel. Það var hins vegar hræðilegt að lenda hjá vondu fólki sem jafnvel barði vinnufólkið. Vinnufólk mátti hvorki rífa kjaft né vera latt. Vinnukonur unnu miklu lengri vinnudag en vinnumenn. Stundum þurftu þær að vakna klukkan sex á morgnana og voru ekki búnar fyrr en um miðnætti. Þrátt fyrir það fengu vinnukonur lægri laun en vinnumenn og líka minna að borða. Og til að bæta gráu ofan á svart þurftu þær að hátta vinnumennina á kvöldin. Já, þær þurftu að draga af þeim vinnufötin og þurrka ef þau voru blaut og gera við ef þau höfðu rifnað. Þetta breyttist ekki fyrr en vinnukona gerði uppreisn. Sú hét Guðrún Þorleifsdóttir. Hún fæddist árið 1873 en dó árið 1961. Hún hafði verið ráðin í vist á bæ í Árnessýslu með tveggja ára dóttur sína. Einu launin hennar voru matur fyrir þær mæðgur og svo eitthvað af fötum. Guðrún neitaði að sjá um föt vinnumannsins. Hún sagðist bara bera ábyrgð á sjálfri sér og dóttur sinni.
28 Bóndinn varð svo reiður að hann rak hana. Guðrún kærði þá bóndann og hann varð að borga henni peninga til að hún léti málið falla niður. Stundum voru launin ekki bara matur og föt. Sumir bændur borguðu líka peninga og þá gátu vinnukonur safnað svolitlum sjóði eða keypt sér eitthvað fallegt eða gott. Þær vinnukonur sem voru sérlega duglegar og ráðagóðar gátu selt vinnu sína til annarra bænda og safnað enn meiri peningum. Sumar konur ætluðu alls ekki að vera vinnukonur allt sitt líf. Margar vinnukonur dreymdi um að giftast og verða húsmæður. Sá draumur rættist hjá ýmsum þeirra, eins og hugrökku vinnukonunni í Skálholti. Sagan hennar fer hér á eftir og kannski er rétt að taka fram að hún er í raun þjóðsaga. Hún er bara svo skemmtileg. Hér áður fyrr var fína fólkið stundum grafið inni í kirkjum, aðrir voru grafnir fyrir utan í kirkjugörðum. Einu sinni dó ríkur karl og það átti að grafa hann framarlega í Skálholtskirkju. Þegar verið var að taka gröf hans fannst beinagrind af konu í gröfinni. Beinagrindin var tekin upp og lögð undir ysta bekkinn í kirkjunni og þar gleymdist hún.
29 Í Skálholti var skóli. Um kvöldið þegar vinnukonur voru að aðstoða skólapilta við að hátta fóru þeir að gaspra um það hvort einhver vinnukonan þyrði að ná í beinagrindina. Í staðinn lofuðu þeir að safna peningum handa þeirri sem það þorði. Einn skólapilturinn, sem hét Vigfús, vildi ekki taka þátt í þessu glensi. Að endingu sagðist hugrökk vinnukona treysta sér til að fara.
30 Hún hélt nú út í kirkjuna og sótti beinagrindina og kastaði henni upp á bakið á sér. Þegar þær voru á leiðinni sagði beinagrindin: „Æ! Þú meiðir mig!“ Þá sagði vinnukonan: „Komdu þér betur fyrir á bakinu á mér.“ Þegar hún kom með beinagrindina til skólapilta urðu þeir hræddir og báðu hana að skila henni strax aftur út í kirkju.
31 Þegar vinnukonan og beinagrindin komu í kirkjuna bað beinagrindin vinnukonuna um að leggja sig ofan á gröf biskupsfrúarinnar. Þær hefðu verið ósáttar meðan þær báðar lifðu og nú vildi hún sættast við hana. Hún gæti nefnilega ekki rotnað fyrr. Þetta gerði vinnukonan. Þegar beinagrindin hafði sæst við biskupsfrúna molnaði hún öll í þúsund mola. Skólapiltar sviku hins vegar loforð sitt um að gefa vinnukonunni peninga fyrir það sem hún gerði. Næstu nótt dreymdi vinnukonuna að beinagrindin kæmi til sín og þakkaði sér fyrir. Jafnframt benti hún henni á kistil fullan af peningum sem hún mætti grafa upp og eiga. Nóttina þar á eftir kom svo biskupsfrúin og gaf henni annan kistil fullan af peningum. Hún var svo fegin að hafa orðið sátt við sína gömlu óvinkonu. Hún hvatti vinnukonuna einnig til að krefja skólapilta um peningana sem þeir höfðu lofað að gefa henni. Með hjálp Vigfúsar tókst það, en hann fór og klagaði þá fyrir skólameistara. Skömmu seinna giftist vinnukonan fátækum manni en á endanum keyptu þau stóra jörð og lifðu vel og lengi. Þrátt fyrir allt gat líf vinnukvenna stundum verið spennandi og ævintýralegt þó að oft væri það afar erfitt og sorglegt.
32 Lífið var í hættu ef eldurinn slokknaði Húsmæður gamla daga þótti mikil virðingarstaða að vera húsmóðir. Þá var heimilið helsti vinnustaðurinn á Íslandi. Þar unnu flestir, alveg fram undir árið 1900. Húsmóðirin var eiginlega verkstjórinn inni á heimilinu en húsbóndinn réð samt oft því sem hann vildi. Í öllum góðum hjónaböndum réðu hjónin þó jafn miklu. Allur matur var búinn til á heimilinu og sömuleiðis voru föt prjónuð og saumuð í höndunum, allt þar til saumavélar tóku að berast til Íslands upp úr 1860. Á mörgum bæjum voru til vefstólar til að vefa efni til að sauma úr. Það var einkum húsmóðirin eða vinnukona sem óf í vefstólnum. Hversdags gengu flestir í svörtum, gráum og hvítum fötum úr ull eða skinnum. Það voru aðallega spariföt sem voru í lit og öðrum efnum. Þeir sem áttu peninga gátu keypt flauel, silki og önnur fín efni frá útlöndum. Jafnvel tilbúin föt. Fátækt fólk mátti alls ekki vera of fínt. Það voru bara höfðingjar sem máttu punta sig mikið, enda áttu fötin að lýsa þjóðfélagsstöðu fólks. Það var ekki vel séð og þótti beinlínis ósiðlegt fyrir fátækt fólk að klæða sig í of flott föt. Fátækt fólk átti að hugsa um að borga skattinn og kosta jarðarförina sína.
33 Á okkar dögum þarf húsmóðirin eða mamman að sinna mörgum verkefnum. Stundum er það kallað þriðja vaktin. Hér áður fyrr þurfti húsmóðirin að sinna enn fleiri verkefnum. Hún þurfti ekki bara að vera mjög flink að prjóna, sauma og elda. Oftast var það líka móðirin sem kenndi börnunum að lesa og þekkja trúarbrögðin. Svo varð hún að þvo þvott, halda heimilinu hreinu og hjúkra þeim sem voru veikir eða gamlir. Það voru nefnilega engir spítalar til fyrr en á 19. öld og engin elliheimili fyrr en á 20. öld. Á hátíðisdögum gaf húsmóðirin öllum eitthvað gott að borða og sá til þess að fólk gæti skemmt sér svolítið, til dæmis var farið í leiki, sungið eða hlustað á skemmtilegar sögur. Þó að það hafi verið mikið verk að vera húsmóðir á stórbýli var enn erfiðara að vera húsmóðir á litlum bæ eða afskekktum, langt frá öðrum bæjum. Árið 1859 bjuggu hjónin Guðrún Þórarinsdóttir og Einar Ásgrímsson í Hvanndölum. Það er bær sem er rétt við Héðinsfjörð. Á þessum tíma voru flest hús á Íslandi torfbæir. Þeir voru ekki hitaðir upp nema með eldi í eldstó eða eldavél, líkamshita fólksins og hitanum frá kúm eða kindum í fjósum eða fjárhúsum sem voru tengd við bæinn. Það var því oft kalt í torfbæjunum.
34 Um vorið fór Einar á hákarlaveiðar og var Guðrún ein heima með barnahópinn, það yngsta níu mánaða. Eina nóttina meðan Einar var í burtu slokknaði eldurinn í Hvanndölum. Því var ekkert hægt að elda eða hlýja sér almennilega. Í þá daga voru hvorki til kveikjarar né eldspýtur og því engin leið til að kveikja eld aftur, það þurfti að sækja hann til næsta bæjar. Guðrún vissi að börnin gætu ekki lifað í kulda og matarleysi mjög lengi og því varð hún að fara og sækja eld. Hún tók yngsta barnið með sér, bar það í pilsi, en skildi hin börnin eftir heima í Hvanndölum. Til að komast til næsta bæjar þurfti Guðrún að ganga langa leið og fara um hinar stórhættulegu Hvanndalsskriður. Þær ná alveg út í sjó, mjög brattar og háar. Þegar það er fjara er hægt að ganga framan við þær en á flóði verður að vaða sjó.
35 Guðrún varð tvisvar að vaða gegnum sjó sem náði henni í brjóst. Til að barnið blotnaði ekki og yrði kalt batt hún pilsið með barninu í um hálsinn á sér. Hún komst til næsta bæjar og fékk þar eld og góðar móttökur. Bóndinn flutti síðan Guðrúnu, barnið og eldinn á báti til Hvanndala og þar með bjargaði hún lífi barnanna sinna. Það vildu hins vegar ekki allar konur giftast og verða húsmæður. Ein þeirra var Helga Sigurðardóttir frá Barkarstöðum. Hún fæddist árið 1847. Þegar hún var ung langaði hana til að læra að smíða. Hún nennti ekkert að elda mat, prjóna eða sauma. Mamma hennar vildi alls ekki leyfa henni að læra að smíða þó að Helga væri mjög flinkur smiður. Það dugði ekki einu sinni til að sannfæra móður hennar þegar háttsettur vinur hennar hvatti hana til að láta þetta eftir Helgu. Helga skrifaði endurminningar sínar og segir í þeim frá smíðaþrá sinni. Hún giftist sannarlega og varð húsmóðir en hún lýsir nánast ekkert lífi sínu í því hlutverki. Í gamla daga varð fólk mjög oft að sætta sig við að taka að sér hlutverk sem það vildi alls ekki sinna. Það breytir því ekki að margar fátækar vinnukonur sáu húsmóðurhlutverkið eins og vist í Paradís. Þrátt fyrir allt veitti það konum meira frelsi og öryggi en að vera vinnukona.
36 Ýmsir voru hræddir við hana Skáldkonur ví hefur stundum verið haldið fram að hér áður fyrr hafi skáldkonur aðallega ort sálma og trúarleg kvæði. Þær hafi ekki hugsað um neitt annað en Guð og Jesú Krist. Það er alveg rétt að einhverjar skáldkonur virðast fyrst og fremst hafa ort trúarleg kvæði en kannski hafa hin kvæðin þeirra bara glatast. Aðrar ortu hins vegar um allt milli himins og jarðar eins og skáldkonur gera núna. Ein fegursta ástarvísa sem til er á íslensku er eftir Rósu Guðmundsdóttur. Hún var kölluð Skáld-Rósa eða Vatnsenda-Rósa og fæddist árið 1795: Augað mitt og augað þitt, ó, þá fögru steina. Mitt er þitt og þitt er mitt, þú veist hvað ég meina.
37 Og enn aðrar dásömuðu landið okkar. Fallega kvæðið hennar Huldu skáldkonu um Ísland vann til verðlauna árið 1944 þegar lýðveldið var stofnað. Í kvæðinu lýsir Hulda fegurð Íslands og biður Guð að varðveita það þegar stríð er í heiminum. Kvæðið er þrjú erindi og er þetta fyrsta erindið: Hver á sér fegra föðurland, með fjöll og dal og bláan sand, með norðurljósa bjarmaband og björk og lind í hlíð? Með friðsæl býli, ljós og ljóð, svo langt frá heimsins vígaslóð. Geym, drottinn, okkar dýra land er duna jarðarstríð. Mjög fáar skáldkonur ortu dónalegar vísur eða gamanvísur með svörtum húmor. Þær sem það gerðu höfðu hreinlega gaman af því að ganga fram af fólki og hneyksla það. Ljósavatnssysturnar Rut og Júdit Sigurðardætur, sem voru fæddar upp úr miðri 18. öld, ortu til dæmis þessa vísu þegar átti að jarða föður þeirra: Dauðinn allra dregur hlass, dapur er lífsins vegur. Farðu nú í fjandans rass faðir minn elskulegur. Merkingin í fyrstu línunni er sú að dauðinn dregur líkið af okkur öllum. Hlass er eitthvað þungt.
38 Í gamla daga trúði fólk á mátt skáldskapar. Það trúði því að skáld gætu haft áhrif á það sem gerðist í veröldinni. Skáld sem þóttu mjög máttug voru kölluð ákvæðaskáld, því fólk trúði að þau gætu jafnvel lagt ill álög á fólk, látið eitthvað vont koma fyrir það. Fáar konur voru kallaðar ákvæðaskáld. Látra-Björg var ein þeirra og voru ýmsir jafnvel hræddir við hana. Hún var mjög hávaxin og var lýst sem hálfgerðri tröllskessu. Einu sinni var Látra-Björg úti á sjó í vondu veðri. Þeir sem voru með henni báðu hana um að kveða vindinn niður. Björg orti magnaða vísu og vindurinn hætti að blása.
39 Látra-Björg hét í raun Björg Einarsdóttir og fæddist árið 1716. Hún var ágætlega menntuð þó að hún fengi ekki að fara í skóla, frekar en aðrar konur á þessum tíma. Látra-Björg bjó lengi á Látrum á Látraströnd og stundaði sjóinn með öðrum sjómönnum. Síðustu ár ævinnar var Björg mest á flakki. Hún átti þá í raun hvergi heima. Látra-Björg þótti mjög gott skáld og margt fólk lærði vísurnar hennar. Kannski má segja að á flakkinu hafi hún unnið fyrir sér með skáldskap. Hún orti þó ekki alltaf fallega um fólk eða sveitina sem það bjó í þegar henni fannst það ekki taka vel á móti sér og gefa sér nóg að borða. Þegar sumarið gekk í garð og Björg fékk nýja lúðu eða heilagfiski að borða orti hún fallega en gat þó ekki stillt sig um að minnast á veturinn og hörmungar hans: Fagurt er í Fjörðum þá frelsarinn gefur veðrið blítt, hey er grænt í görðum, grös og heilagfiskið nýtt. En þá veturinn að þeim tekur sveigja veit ég enga verri sveit um veraldar reit. Menn og dýr þá deyja. Skáldkonur höfðu það sumar gott en aðrar voru fátækar. Fáar ef nokkrar voru jafnfátækar og Kristín Guðmundsdóttir. Hún fæddist árið 1859 rétt hjá Hafnarfirði. Þegar hún var níu ára var hún send í burt frá foreldrum sínum til ókunnugs fólks. Þar átti hún að vinna fyrir sér. Ástæðan var sú að foreldrar hennar áttu svo mörg börn og voru ákaflega fátækir.
40 Þegar Kristín var 11 ára fékk hún holdsveiki. Það er hræðilegur sjúkdómur sem afmyndar fólk og gerir það óþekkjanlegt. Nú fær enginn holdsveiki lengur á Íslandi, sem betur fer. Þegar Kristín var 21 árs fékk hún mislinga og varð líka blind. Þá gat hún ekki lengur unnið fyrir sér og var því lægst sett í þjóðfélaginu. Öllum fannst Kristín bara vera fyrir. Hún var hins vegar lögð inn á Holdsveikraspítalann í Laugarnesi þegar hann var stofnaður árið 1898. Þar varð hún sjúklingur og hætti að vera fyrir. Hún reyndist líka magnað skáld og orti ljóðabók sem enn er til. Ljóðabókin var samin handa sjúklingum á Holdsveikraspítalanum, bæði til að gleðja þá og hugga. Kristín gerði því meira gagn með lífi sínu og kvæðum en ýmsir sem voru ríkari.
41 Ein endaði á peningaseðli Konur sem ráku skóla ó að konur fengju ekki að ganga í skóla fyrr en á 19. öld lærðu margar að lesa heima hjá sér. Árið 1746 varð það raunar skylda á Íslandi að kenna öllum börnum að lesa og eftir árið 1880 áttu þau líka að læra að skrifa og reikna. Oft var það mamma barnanna sem kenndi þeim að lesa. Hún sá líka um að kenna þeim um Guð og Jesú og alls konar bænir og sálma. Lengi voru bara tveir skólar á Íslandi, á Hólum í Hjaltadal og í Skálholti. Prestar og höfðingjar sem voru vel menntaðir ráku líka margir skóla heima hjá sér, nokkurs konar einkaskóla. Í þessa skóla fengu bara strákar að fara, aðallega strákar sem áttu ríka og valdamikla foreldra. Þó vitum við að nokkrar konur ráku einkaskóla eða skóla heima hjá sér. Sumar kenndu bæði strákum og stelpum en aðrar kenndu bara stúlkum. Allar voru þessar konur ríkar. Þær voru ekkjur biskupa eða dætur biskupa og presta.
42 Ein þessara kvenna var Ragnheiður Jónsdóttir í Gröf á Höfðaströnd. Ragnheiður fæddist árið 1646. Hún var komin af valdamiklu fólki sem hafði líka mikla ást á bókum og lærdómi. Ragnheiður hlaut góða menntun heima hjá sér. Ragnheiður giftist fyrst Gísla Þorlákssyni, biskupi á Hólum. Gísli hafði átt tvær konur áður, sem báðar dóu. Gísli dó eftir 10 ára hjónaband en þau Ragnheiður eignuðust engin börn. Þá fluttist Ragnheiður að Gröf á Höfðaströnd. Síðan giftist hún Einari Þorsteinssyni, biskupi á Hólum. Hann dó skömmu eftir brúðkaupið og þá flutti Ragnheiður aftur að Gröf. Ragnheiður var mjög flink í höndunum og saumaði margt fallegt. Á Þjóðminjasafninu er til dæmis altarisklæði eftir hana. Það gaf hún kirkjunni í Laufási í Þingeyjarsýslu. Altarisklæði eru teppi til að hengja framan á altari í kirkju. Hún rak líka einkaskóla fyrir stúlkur. Þar kenndi hún þeim að sauma en einnig lét hún þær lesa ýmsar bækur. Ragnheiður átti nefnilega gott bókasafn með alls konar bókum og skjölum. Margir listamenn og skáld unnu fyrir Ragnheiði. Allt voru það karlar. Þeir máluðu myndir fyrir hana, ortu kvæði og skrifuðu handrit. Í Gröf rak Ragnheiður því ekki bara einkaskóla fyrir stúlkur heldur líka nokkurs konar menningarstofnun. Ragnheiður er eina íslenska konan sem er aðalpersónan á peningaseðli. Myndir af henni prýða fimm þúsund króna seðilinn. Á framhlið seðilsins er mynd af Ragnheiði vinstra megin við Gísla Þorláksson, fyrri mann hennar. Hægra megin við Gísla eru svo tvær fyrri eiginkonur hans. Á bakhlið seðilsins er mynd af Ragnheiði og
43 tveimur stúlkum. Þær sitja við sauma en til hliðar er fangamark Ragnheiðar. Framhlið seðilsins sýnir að Ragnheiður naut virðingar sem ekkja biskups. Bakhliðin sýnir aftur á móti hana sjálfa. Ragnheiður var fyrst og fremst kennari og framúrskarandi hannyrða- og lærdómskona. Ragnheiður var mjög trúuð eins og flest fólk á þessum tíma og hefur örugglega oft setið í bænhúsinu sem er í Gröf. Þó að þurft hafi að endurbyggja það á 20. öld var það gert þannig að það lítur nákvæmlega út eins og bænhúsið hennar Ragnheiðar.
44 Þær fengu að fara til Danmerkur Spunakonur og vefarar punakonur spinna garn eða þráð sem notaður er til að vefa efni. Úr efninu eru síðan gerð teppi og ábreiður en einnig saumuð föt. Áður fyrr voru það húsmæður og vinnukonur sem spunnu þráðinn á rokk. Þær voru líka vefarar og ófu efnið í vefstól eða vef. Upphaflega þurfti að standa við vefinn, sem var erfitt verk. Á 18. öld breyttist það og auðveldara varð að vefa. Þá kom vefstóll sem hægt var að sitja við og um leið varð það meira karlmannsverk að vefa. Áfram héldu húsmæður og vinnukonur að spinna á rokk. Á 18. öld hófst líka það sem kallað er iðnbyltingin. Hún hófst í Bretlandi en breiddist út um önnur lönd. Þá flutti margt sveitafólk til borga til að vinna í alls konar verksmiðjum. Á Íslandi voru stofnaðar fáeinar verksmiðjur á 18. öld. Þær bjuggu til efni til að sauma föt úr. Aðalverksmiðjan var í Reykjavík. Hún var rekin í nokkra áratugi en hætti í lok aldarinnar.
45 Í verksmiðjunni í Reykjavík fengu margar konur vinnu sem spunakonur. Þær spunnu þráðinn sem var notaður í vefstólana. Karlarnir unnu hins vegar við að vefa efnið og lita það. Fólkið fékk mjög lág laun og vinnutíminn var oft langur. Þó var það flest ánægt að vinna frekar í verksmiðjunni en á sveitabæ. Á meðan verksmiðjan starfaði í Reykjavík voru margir ungir Íslendingar, aðallega stúlkur, sendir til Danmerkur til að læra spuna og vefnað. Aðeins helmingur þeirra sneri aftur til Íslands. Stúlkurnar voru spenntar að fá að læra að vefa en flestar lærðu aðeins spuna. Ein íslensku stúlknanna sem sigldu til Danmerkur hét Solveig Árnadóttir. Solveig bjó í Eyjafirði og var mjög fátæk. Foreldrar hennar misstu allar kindurnar sínar í móðuharðindunum sem urðu þegar eldgos hófst í Lakagígum árið 1783. Margt fólk á Suður- og Norðurlandi missti allt sem það átti og fjöldi dó úr hungri. Pabbi Solveigar dó og mamma hennar þurfti að betla mat. Yfirvöld sendu Solveigu til Danmerkur til að læra spuna og vefnað. Hún sigldi til Kaupmannahafnar sumarið 1784, þegar hún var 21 árs. Þegar Solveig kom til Danmerkur var hún öll í útbrotum og kýlum. Því vildi enginn leyfa henni að gista. Nemarnir sem áttu að læra með Solveigu vildu heldur
46 ekki hafa hana nálægt sér. Hún var því lögð inn á spítala og sem betur fer batnaði henni fljótt. Solveig var mjög ákveðin ung kona. Hún heimtaði að forstjóri verksmiðjunnar í Kaupmannahöfn kenndi henni allt það nauðsynlegasta svo að hún gæti rekið litla vefnaðarverksmiðju heima á Íslandi. Það vildi hann ekki og því var hún send yfir á Fjón, annars staðar í Danmörku. Þar lærði Solveig að spinna og vefa og sömuleiðis lærði hún á öll tækin í verksmiðjunni. Solveig fór síðan aftur til Kaupmannahafnar og fékk strax vinnu í vefnaðarverksmiðju. Hún fékk þann vitnisburð að hún væri frábærlega iðin og námfús og kynni allt upp á tíu. Sömuleiðis hafði hún lært að reikna og skrifa,
47 en það höfðu ekki allir íslensku nemarnir lært. Stuttu síðar bauðst henni að stýra lítilli verksmiðju á Jótlandi, sem er líka í Danmörku. Solveig sneri aldrei aftur heim til Íslands. Ekki voru allir íslensku nemarnir jafn heppnir og Solveig. Sumir lentu í ýmsum ævintýrum í Kaupmannahöfn. Valgerður Skaptadóttir var prestsdóttir frá Austurlandi sem fæddist árið 1762. Hún lærði á Fjóni eins og Solveig. Hún fékk hins vegar bara að spinna en ekki vefa og var ekki sátt við það. Bót í máli var að hún lærði að reikna og skrifa. Valgerður dvaldi síðan ár í Kaupmannahöfn áður en hún hélt heim. Á þeim tíma virðist hún hafa eignast barn sem dó. Ýmsir telja að faðir þess hafi verið verkstjórinn í verksmiðjunni þar sem hún lærði. Valgerður hélt síðan heim til Íslands og hélt þar áfram að spinna á rokkinn sem hún fékk frá dönskum yfirvöldum.
48 Hún fékk leyfi til að ganga í buxum Sjókonur myndaðu þér konu í litlum báti úti á sjó. Það er engin vél í bátnum, hún þarf að róa með árum. Það er vont veður og hræðilega kalt. Til að róa báti í vondu og köldu veðri þarf maður að vera rosalega sterkur. Við vitum að karlar eru yfirleitt sterkari en konur. Getur það verið að konur hafi í gamla daga verið sjókonur? Að þær hafi róið út á sjó til að fiska? Já, það voru nefnilega miklu fleiri sjókonur en þú getur ímyndað þér. Það var til dæmis aðalstarf Bjargar Einarsdóttur, Látra-Bjargar, sem fæddist árið 1716. Hún varð hvorki húsmóðir né vinnukona en hún var skáld.
49 Halldóra Ólafsdóttir var líka sjókona að aðalstarfi eins og Látra-Björg. Þegar hún var sjötug var hún enn á sjónum. Hún fæddist um 1733 og reri á bátum við Breiðafjarðareyjar. Það voru ekki margar konur sem urðu formenn eða skipstjórar á bátum en þó nokkrar samt. Halldóra var ein af þeim. Hún var formaður á báti sem bróðir hennar átti. Halldóra var mjög fiskin, það merkir að hún veiddi mikið af fiski. Bróðir hennar varð ákaflega ríkur því hann átti fleiri en einn bát. Ýmsir töldu að ástæðan fyrir ríkidæmi hans væri sú að Halldóra fiskaði svo vel. Halldóra vildi helst hafa konur sem háseta á bátnum sínum. Margar konur í ætt hennar urðu sjókonur. Halldóra var fötluð, hún var hölt á öðrum fæti, en það háði henni ekki neitt á sjónum. Frægasta íslenska sjókonan var Þuríður Einarsdóttir, oftast kölluð Þuríður formaður. Hún fæddist árið 1777. Þegar hún var 11 ára bað hún pabba sinn að leyfa sér að fara með út á sjó. Hann var formaður á báti og leyfði henni það. Þuríður varð síðar háseti á báti bróður síns. Hún þótti mjög fiskin, fljót að vinna og ráðsnjöll. Skipsfélagar hennar treystu henni betur en öðrum því hún vissi alltaf hvernig veðrið yrði, það heitir að vera veðurglögg.
RkJQdWJsaXNoZXIy MjIxNzc=