Gegnum eld og reyk - 1 Smásagnasmáræði Íslenskar smásögur
2 - Smásagnasmáræði Smásagnasmáræði – íslenskar smásögur ISBN: 978-9979-0-2210-7 © Höfundar texta 2010 © Teikningar: Lóa Hlín Hjálmtýsdóttir 2010 Ritstjóri: Sigríður Wöhler Yfirlestur: Þórdís Guðjónsdóttir 1. útgáfa 2010 önnur prentun 2012 Menntamálastofnun Kópavogi Hönnun og umbrot: Kasada ehf. / Sigurþór Jakobsson Prentvinnsla: Litróf - Hagprent ehf. Bók þessa má eigi afrita með neinum hætti, svo sem með ljósmyndun, prentun, hljóðritun eða á annan sambærilegan hátt, að hluta til eða í heild, án skriflegs leyfis útgefanda.
Gegnum eld og reyk - 3 Efnisyfirlit: Formáli 5 DAVÍÐ A. STEFÁNSSON Gegnum eld og reyk 19 AÐALSTEINN ÁSBERG SIGURÐSSON Reiði 37 AUÐUR JÓNSDÓTTIR Þúsund orða virði 57 BJÖRN BRAGI ARNARSSON Ísfólkið 71 GERÐUR KRISTNÝ Á tímum sem þessum lærirðu að lifa á nýjan leik 83 GUÐMUNDUR ÓSKARSSON Ljós leikur við myrkur 95 KRISTÍN HELGA GUNNARSDÓTTIR „Sönn saga“ 109 MIKAEL TORFASON Elsku mamma 131 YRSA SIGURÐARDÓTTIR
4 - Smásagnasmáræði Smásagnasmá eða Smá sagnasmáræði eða Smáræði um smásagnafræði
Gegnum eld og reyk - 5 Formáli eftir Davíð A. Stefánsson - um það hvað Erlendur hefur með bókmenntir að gera og hvernig æskilegt er að nota lífrænan hátæknibúnað og meðfædda röntgengeisla þegar lesnar eru smásögur (Psssttt … þú þarft ekki að lesa þennan formála. Allavega ekki núna. Svona formálar og eftirmálar eru oft alveg frábærir og gagnlegir, en það er enginn sem segir að maður verði endilega að lesa þá. Stundum er nefnilega betra að fara beint í að lesa sjálft efni bókarinnar. Í þessari bók er fjallað um smásögur. Og til að örva andann fengum við átta íslenska höfunda á ýmsum aldri til að skrifa nýjar íslenskar smásögur. Bara fyrir þig. Af hverju gerðum við það? Af hverju erum við yfirhöfuð að búa til kennsluefni í bókmenntum og íslensku? Af því að við trúum á lestur – að það skipti miklu máli að kunna að njóta þess að lesa. Að geta lesið sér til ánægju. Sá sem kann ekki að lesa er fangi innan samfélagsins – hann hefur ekki aðgang að daglegu lífi eins og þeir sem eru læsir.
6 - Smásagnasmáræði Hugsaðu um það í smástund hvernig venjulegur dagur í lífi þínu væri ef þú kynnir ekki að lesa. Myndir þú ekki missa af ansi mörgu? Hugsaðu um það í alvörunni. Og sá sem kann ekki að lesa í tákn og merkingu tungumálsins í bókmenntum, menningu og listum er líka fangi innan samfélagsins. Hann er það bara á annan hátt og hann missir af ansi mörgu sem skiptir máli í lífinu. Að læra að 2 + 2 = 4 kennir manni sitthvað um lífið og tilveruna og þess vegna skiptir máli að læra stærðfræði. Alveg það sama gildir um að læra inn á bókmenntir og bókmenntalestur. Þar er að finna alls kyns reiknireglur og viðmið sem hjálpa manni að skilja. Kannski ertu efins. Kannski hefurðu talið þér trú um að þú fílir ekki bókmenntir, að skáldsögur og smásögur séu bara ekkert fyrir þig. Mundu samt með mér að smásögur og skáldsögur eru líka bara sögur. Ef við fjarlægum smáið og skáldið. Allt eru þetta sögur. Bíómyndir eru sögur. Margar auglýsingar innihalda stuttar sögur. Teiknimyndasögur eru augljóslega sögur. Hugleikur. Fóstbræður líka. Uppistandarar, hvað gera þeir annað en að segja fyndnar sögur? Alls staðar eru sögur. Og öll fílum við sögur. Líka þú. Ha? Nei? Sagðirðu nei?
Jú, víst. Þú gerir það víst. Veistu hvernig ég veit það? Ég veit það vegna þess að alltaf þegar einhver í kringum þig byrjar að segja sögu eða brandara („Einu sinni var maður sem …“) þá sperrast upp á þér eyrun og það kviknar á heilanum í þér. Skilningarvitin lifna sjálfkrafa við. Þau búa sig undir að taka við upplýsingum – taka við sögunni sem er í vændum. Skilningarvitin elska frásagnir, heilinn í þér fílar sögur og hjartað gerir það líka. Einu sinni var maður sem var svo lítill að hann var hola. Þessi brandari gæti seint talist vera smásaga, enda innihalda smásögur yfirleitt flóknar og samsettar persónur á meðan brandarar komast upp með að státa af einföldum og grunnum persónum. Samt er þessi brandari líka einföld frásögn; eins konar saga. Þessi líka: Einu sinni voru tveir tómatar að labba á gangstétt. Annar þeirra fór yfir götuna, en þegar hinn ætlaði líka að fara yfir götuna kom bíll og keyrði yfir hann. Þá kallaði sá fyrri: „Ertu ekki að koma þarna tómatsósan þín?“ Tómatsósubrandarinn er örlítið flóknari frásögn og hann er í miklu uppáhaldi hjá leikskólabörnum. Hann inniheldur allan grunninn sem mjög einföld saga þarf að innihalda: Persónur, aðstæður, upphaf, miðju og endi. Eitthvað breytist úr einu í Formáli - 7
8 - Smásagnasmáræði annað: Tómatur breytist í tómatsósu! Ógeðslega fyndið, sérstaklega af því að leikskólabörn ELSKA tómatsósu! Hér er annar brandari sem leikur sér að viðtakandanum og platar hann: Hvað sagði Tarzan þegar hann sá fílana koma gangandi yfir hæðina? Hann sagði: „Þarna koma fílarnir gangandi yfir hæðina.“ En hvað sagði Tarzan þegar hann sá fílana koma gangandi yfir hæðina með sólgleraugu? Hann sagði … (Sko, svarið er aftast í bókinni.) Hvert er þessi brandaraumfjöllun að leiða okkur? Hún leiðir okkur að því að sama, hvað sem hver segir þá fílum við öll sögur í einhverju formi. Sum okkar horfa mikið á kvikmyndir, aðrir leggjast í bækur eða fara í leikhús og enn aðrir elska að kunna og segja marga brandara. Alls staðar er verið að segja sögur. Á ósköp venjulegum skóladegi heyrir þú ótal sögur frá vinum þínum („Veistu hvað kom fyrir Siggu í íþróttatíma?“) og þú segir sjálf(ur) ótal sögur („Veistu hvað mamma gerði þegar ég kom heim úr skólanum í gær?“). Allar slíkar frásagnir hafa sama grunninnihald og
smásögur, skáldsögur og bíómyndir: Persónur, aðstæður, upphaf, miðju og endi. Og alltaf leggjum við sjálfkrafa við hlustir með áhugasömum skilningarvitum. Alls staðar er verið að segja sögur. Sumar fá okkur til að gráta – þær eru dramatískar. Aðrar fá okkur til að hlæja – þær eru kómískar. Enn aðrar fá okkur fyrst og fremst til að hugsa, sjá lífið í nýju ljósi, skilja aðrar manneskjur betur. Eða skilja okkur sjálf betur. Góðar sögur fá okkur til að gera þetta allt á sama tíma: Hlæja, gráta, hugsa, skilja. Virkilega góðar sögur fá okkur til að breytast. Innra með okkur. Fá okkur til að breyta um viðhorf og sjá heiminn í nýju ljósi. Það gildir líka um sögurnar í þessari bók. Þær eru mjög ólíkar. En samt flokkast þær allar sem smásögur. Hvernig í ósköpunum má það vera? Hvað einkennir smásögur? Úff. Þetta er alltof erfið spurning … má ég svara henni eftir hádegi árið 2059? Hvað einkennir smásögur? Tja, ef maður fer t.d. á Netið og leitar fyrir sér kemur í ljós að um þetta mál hafa verið skrifaðar mjög, mjög, mjög margar bækur. Og höfundar þessara bóka eru mjög oft ósammála. Okkur er því nokkur vandi á höndum – hugmyndir Formáli - 9
10 - Smásagnasmáræði manna um hvað teljist smásaga eru ekki bara ólíkar heldur hafa þær tekið ýmsum breytingum í gegnum tíðina. „En hvenær byrjar formálinn?“ Svar: „Hann er löngu byrjaður – ég náði að plata þig til að byrja að lesa hann …“) Sumum hefur t.d. fundist smásaga þurfa að vera mjög skipulega uppbyggð, um það bil svona: Fyrst gerðist A og svo gerðist B og svo gerðist C vegna þess að D var ekki nógu góður og það leiddi til E sem á endanum, eftir smá flækjur með F, leiddi til G. Sem sagt: A, B, C, D, E, F, G = ENDIR Aðrir hafa líka viljað líta á annars konar texta sem smásögur, texta sem hefur ekki endilega skýrt upphaf, skýra miðju og skýran endi. Texta sem er undarlegur, ljóðrænn, draumkenndur og stundum óreiðukenndur og erfiður til skilnings; texta sem ruglar lesandann í ríminu frekar en að útskýra fyrir honum nokkurn skapaðan hlut. Slíkir textar fela jafnvel ekki í sér neina beina sögu. Samt geta þeir vel flokkast sem smásögur. Í einum skilningi þýðir orðið „smásaga“ því einfaldlega „stuttur texti eða frásögn“ – smásaga þarf ekki endilega að vera saga í hefðbundnum skilningi. Í rauninni dugir þér að vita þetta: • Smásaga er nægilega stutt til að þú getir innbyrt og skynjað hana í einum lestri.
• Smásaga segir yfirleitt ekki frá mörgum aðskildum atburðum, en hún getur vísað í ýmsa atburði fyrir utan söguna og sagt frá þeim óbeinum orðum. • Smásaga felur oft í sér að sögupersónur (ein eða fleiri) upplifa breytingu á lífi sínu í gegnum erfiða, ánægjulega eða flókna atburði. • Smásaga er saga sem segir ekki alla söguna – hún treystir því að þú lesir á milli línanna. • Smásögur eru oft annaðhvort knúnar áfram af sterkum söguþræði eða ákveðinni stemningu og andrúmslofti. Þess vegna er mikilvægt að þú lesir gátlistann í lok formálans – um það hvernig gott er að lesa smásögur og aðra bókmenntatexta með augun opin og með því hávísindalega tóli sem þú geymir undir höfuðleðrinu og nefnist heili. Hvað skiptir þá máli í smásögunni sem ég les hverju sinni? Allt skiptir máli. Titillinn, orðanotkunin, nöfn persóna, staðsetningar, tímasetningar, árstíðir, inni/úti, vísanir í önnur bókmenntaverk eða menningu. Allt skiptir máli þegar við lesum sögurnar. ALLT! Formáli - 11
12 - Smásagnasmáræði Af hverju skiptir ALLT í sögunni máli? Vegna þess að smásaga er það sem við köllum merkingarheild. Höfundur hennar ákvað að setjast niður til að skrifa söguna og varði til þess vissum tíma, kannski samtals 2–3 mánuðum. Á þeim tíma fékk hann alls kyns hugmyndir sem rötuðu inn í söguna og gerðu hana betri og skemmtilegri. Þegar höfundurinn hafði skrifað nægju sína og var orðinn ánægður með söguna ákvað hann að loka henni – setja punktinn aftan við sína vinnu. Með því að gefa söguna út (t.d. í þessari bók) má segja að höfundurinn hafi pakkað henni inn í umbúðir og komið í veg fyrir að henni yrði breytt meira. Sagan lokast inni, ef svo mætti að orði komast. Og þá færist allt valdið yfir til lesandans. Höfundurinn sleppir tökunum á sinni vinnu – það er lesandinn sem opnar pakkann og metur allt sem í honum er. Og af því að höfundurinn er líka manneskja af holdi og blóði er líklegt – og reyndar mjög sennilegt – að í sögunni sé ýmislegt að finna sem höfundurinn setti alls ekki þangað viljandi. Að skrifa sögu er nefnilega ekkert líkt því að fylla út reiti í Excel-skjali. Að skrifa sögu er lífrænt og sjálfstætt ferli sem enginn hefur fullkomið vald yfir, ekki einu sinni allra færustu rithöfundar. Líkjum þessu við að höfundurinn hefði pakkað ofan í ferðatösku og við værum núna að gramsa í henni. Í töskunni er ýmislegt sem hann ákvað sjálfur að pakka niður (tannbursti, tannkrem, nærbuxur, nefháraklippur, sólarvörn, mynd af mömmu, landakort) en þar er líka margt sem tengist höf-
undinum óbeint og endaði þar fyrir slysni. Í buxnavasa er kannski kvittun úr búð upp á bland í poka fyrir kr. 1.496.-, á botni töskunnar eru nokkrar fjaðrir af páfagauki, í bók sem hann greip úr hillunni til að lesa á ferðalaginu er ástarbréf frá kærustunni. Við getum kannski ekki lært að þekkja höfundinn eða ætlun hans til fulls með því að skoða ferðatöskuna hans. En að skrifa sögu er að mörgu leyti tilviljanakennd aðgerð og því getur verið ýmislegt í sögu sem höfundurinn vissi ekki af sjálfur. Svona rétt eins og hægt er að komast að ýmsu um þig með því að skoða ruslatunnuna þína. Það er því einhver ástæða fyrir öllu í sögunni. Ekki endilega meðvituð ástæða en ástæða engu að síður. Allt sem er í sögunni getur gefið okkur vísbendingar um efni hennar og leitt okkur áfram að því að skilja um hvað hún fjallar í raun og veru. Allt. Aldrei gleyma því. Og í knöppu frásagnarformi eins og smásögunni öðlast tákn og aukamerking hlutanna alveg sérstaklega mikið vægi. Formáli - 13
14 - Smásagnasmáræði Þú ert Erlendur, góðan daginn Auðveldasta leiðin til að útskýra bókmenntagreiningu er að líkja henni við lögreglurannsókn á vettvangi glæps. Þegar þú lest bók ertu í raun Erlendur lögreglumaður. Þú mætir á staðinn og reynir að gera þér grein fyrir hvað gerðist. Í fyrstu tekurðu eftir augljósum staðreyndum sem blasa við þér, en eftir því sem þú gefur þér meiri tíma til að rannsaka finnurðu óvæntar vísbendingar sem leynast í skúmaskotum. Smám saman geturðu gert þér grein fyrir hvaða glæpur hefur átt sér stað – hvað gerðist og hvers vegna; hver framdi glæpinn, af hverju hann gerði það og hvar hann er hugsanlega að finna. Hið sama gildir í bókmenntagreiningu. Þú kemur auga á alls kyns smáatriði og skrifar þau niður á blað. Með því öðlast þú heildarmynd sem gerir þér kleift að greina söguna og segja eitthvað á þessa leið: „Þessi smásaga fjallar í raun um bla bla og bla bla og líka ble ble og blí blí.“ Bókmenntagreining snýst nefnilega ekki um að endursegja atburðarás sögunnar; hún snýst um að finna það sem liggur á bak við atburðarásina, finna það sem enginn sér. Og það get ég sagt þér í fullri hreinskilni að því fylgir mikil og djúp ánægja að lesa smásögu vel og vandlega, jafnvel oftar en einu sinni, og komast svo loksins að því um hvað hún fjallar í raun og veru.
Formáli - 15 Að sjá í gegnum söguna. Að skilja söguna. Að skilja persónurnar. Að skilja höfundinn. Og skilja sjálfan sig betur í leiðinni. Allt þetta geta bókmenntir gert. Þannig að: Eftir hverju ertu eiginlega að bíða?
16 - Smásagnasmáræði Lestrarleiðbeiningar Að hverju á að leita? Hafðu t.d. eitt A4-blað við höndina þegar þú lest smásögu og punktaðu niður þegar þú kemur auga á eftirfarandi: Tími dags Tími árs Staðsetning (Ísland/útlönd) Staðsetning (Reykjavík/landsbyggðin) Staðsetning (miðbær/úthverfi) Sviðsetning (Hvar á sagan sér stað? Á heimili? Í náttúrunni?) Persónur og tengsl þeirra – er jafnvægi eða ójafnvægi? Er valdabarátta þeirra á milli? Nöfn persóna Útlit persóna Persónueinkenni þeirra Litanotkun höfundar Sögumaður og afstaða hans
Formáli - 17 Sögulegur tími (nútími, fortíð) Andstæður í sögunni Tímaflakk í sögunni Orðanotkun sögumanns Orðanotkun persóna Vísanir í önnur bókmenntaverk Vísanir í aðra menningu (t.d. kvikmyndir eða leikrit) Vísanir í samfélagslegar staðreyndir Félagsleg staða persónanna Önnur tákn (fánar, kross, trúarmerki, form) Vörumerki Tónlist Myndlist
Gegnum eld og reyk - 19 Aðalsteinn Ásberg Sigurðsson Gegnum eld og reyk Draumurinn breytist í martröð. Það gerist nótt eftir nótt. Ég sé logana sleikja gluggakarma, rífa í sig gardínur, sprengja gler, hvæsa og ýlfra. Svartur reykjarmökkurinn fyllir loftið, en það eina sem kemst að í huga mínum er hvort einhver sé inni í húsinu. Nei, ekki bara einhver heldur hún, sem ég veit ekki með vissu hvar er. Veit ekki einu sinni hver hún er. Díana með koparrautt hárið og stóran, grænköflóttan klútinn um hálsinn. Dökk augun dýpri en nokkur ævintýrabrunnur. Ég reyni að hrópa á hjálp en orðin sitja föst í hálsinum á mér og um leið vakna ég bullsveittur með sængina þvælda um mig. Þegar ég sest upp í rúminu finn ég brunalykt sem ég veit að er ímyndun. Hún hlýtur að vera horfin úr peysunni minni fyrir löngu. Þessi draumur á sér skýringu svo ég þarf ekki að óttast að ég sé að verða ruglaður. Samt ligg ég einsog lamaður og rifja upp aftur og aftur það sem gerðist. Ég reyni líka að komast til botns í hvernig fimmtán ára skólastrákur getur breytt litlu hversdagsatviki í leiftrandi minningu. Mitt helsta áhuga-
20 - Smásagnasmáræði mál er að taka myndir, ekki ljósmyndir heldur hreyfimyndir. Súmma að og frá, láta sjónarhornið ráða hvernig eitthvað er sagt eða gefið til kynna. Ég byrjaði fyrir löngu að æfa mig á gömlu vélina hans pabba og það gekk bara vel. Svo eignaðist ég sjálfur alvöru kameru. Ég veit ekki af hverju ég er svona upptekinn af þessu, en mamma segir að ég sé upprennandi snillingur. Aðrir segja örugglega að ég sé bara sér á parti og sumir halda kannski að ég sé hálfgerður nörd. Innst inni er ég feiminn og ég á fáa vini. Oftast leiðist mér líka í skólanum og langar mest til að vera einhvers staðar úti með myndavélina að prófa mig áfram. Það var einmitt einn af þessum drungalegu dögum þegar skólinn var alveg að ganga af mér dauðum. Ég ákvað að skrópa í líffræði og nota tímann til að gera eitthvað af viti áður en febrúarmyrkrið helltist yfir borgina og gerði allar myndatökur nær ómögulegar. Ég var að hugsa um efni í stuttmynd og ætlaði að skoða tökustað við Drekann, sjoppuna þar sem krakkar úr skólanum hanga oft tímunum saman. Þess vegna gekk ég í rólegheitum eftir Njálsgötunni með skólatöskuna á öxlinni og hafði veitt myndavélina upp af botni hennar. Þegar ég nálgaðist hornið þar sem sjoppan er fór ég að horfa í gegnum linsuna og staðnæmdist um stund. Bílar óku fram hjá og nokkrir vegfarendur gengu niður eftir götunni. Skyndilega opnuðust dyrnar á Drekanum og út kom stelpa í gulum jakka. Um leið og hún steig niður þessa einu tröppu við innganginn í sjoppuna braust
Gegnum eld og reyk - 21 sólin fram úr skýjum og það birti allt í kringum okkur. Koparrautt hárið á stelpunni varð einsog logandi bál rétt í svip. Ég veit ekki hvar ég lærði þetta orð, koparrautt, en vissi strax að það átti við um litinn á hárinu á henni. Það var einfaldlega koparrautt. Grænköflótti klúturinn sem hún var með um hálsinn gerði það að verkum að hún leit út eins og persóna í sérstöku hlutverki. Gulur jakki, grænköflóttur klútur, koparrautt hár. Ég virti hana fyrir mér og fylgdi henni eftir með myndavélinni á meðan hún gekk í áttina til mín. Mér fannst hún passa fullkomlega í stuttmyndina mína. Þess vegna stóð ég bara og glápti og var ekkert að hugsa um að hún væri um leið að horfa á mig. Það var ekki fyrr en hún var komin fast upp að mér að ég hrökk við og lét myndavélina síga. Horfðist í augu við hana og reyndi að setja upp einhvern afsökunarsvip sem var örugglega ekki sannfærandi. Hún var komin fast upp að mér, tók um handlegginn á mér, lyfti vélinni upp og brosti fallega. --Af hverju ertu að mynda mig? spurði hún. --Ég ætlaði ekki … byrjaði ég. --Þú varst að taka mynd af mér. --Ég veit það, en það gerðist eiginlega óvart. Hún sleppti takinu á handleggnum á mér en stóð kyrr og var auðsjáanlega að bíða eftir að ég segði eitthvað. Ég varð að reyna að útskýra þetta. --Ég er að … undirbúa … þú veist … svona stuttmynd, sagði ég. Orðin komu slitrótt út úr mér, eins og það væri ekki alveg í lagi með mig.
22 - Smásagnasmáræði --Spennandi, sagði hún. – Passa ég kannski í hlutverk í henni? --Kannski, svaraði ég. – Ég á sko eftir að plana þetta betur … --Ekki vera svona vandræðalegur, sagði hún. – Mér er alveg sama þótt ég verði ekki með. Það sem byrjaði svona óvænt og aulalega varð samt ekki eins glatað og ég bjóst við. Áður en ég vissi af vorum við lögð af stað niður eftir götunni. Gengum þarna saman og hún fór að tala um ástandið í heiminum. Það var eitthvað heillandi í fari hennar og orðin sem hún notaði voru mér sum framandi. Fastistar og heimsvaldasinnar voru að leggja allt í rúst. Við áttum að bregðast við. Á Íslandi vantaði fleiri aðgerðasinna, meiri andspyrnu og ýmislegt fleira. Hún sagðist halda að það væri best að vera anarkisti og nefndi síðan margt sem ég hafði aldrei velt fyrir mér í neinni alvöru, en hún virtist þekkja af eigin raun. Ég lagði örugglega fátt til málanna en hlustaði og veitti henni alla mína athygli. Það var auðvelt. Ég óskaði þess að gatan væri miklu lengri en þessi stutti spölur fram undan. --Hvað heitirðu? spurði hún skyndilega. --Þórður, svarði ég. – Eða Doddi. Ég er oftast kallaður Doddi. --Svolítið gamaldags, sagði hún og nam staðar. – Mér finnst það ekki alveg passa við þig. Sem kvikmyndagerðarmann á ég við. Dodds væri betra. Ég kalla þig það. Hvernig bregst maður við þegar einhver, og ég tala nú ekki um stelpa eins og þessi, ákveður bara alveg upp úr þurru
Gegnum eld og reyk - 23 að gefa manni nýtt nafn? Sárnar manni eða verður kannski svolítið reiður yfir því að henni líki ekki nafnið manns? Ég fann ekki fyrir þeirri tilfinningu. Fannst ég alveg geta notað Dodds, ef það væri málið. --Dodds og Díana, sagði hún. – Það hljómar vel saman. Hét hún þá Díana eða var það kannski tilbúið nafn sem hljómaði betur en það sem var hennar raunverulega nafn? Dodds og Díana. Díana og Dodds. Átti ég að spyrja hvort hún héti eitthvað annað? --Það er svo fátt sem við getum ráðið, sagði hún. Ég vil fá að ráða hvað ég er kölluð. Það er nú það minnsta. Ég var alveg ringlaður. Hugsanir mínar komnar á fleygiferð. Hvert vorum við að fara og hvers vegna lét ég hana ráða ferðinni? Hún hafði pikkað mig upp í gegnum linsuna. Þetta var næstum eins og í bíómynd. Mér hefði kannski liðið betur ef það sem var að gerast hefði blasað við mér í ferköntuðum ramma. --Hvernig verður myndin? spurði hún. – Á hún að vera ögrandi eða hræðileg? --Bæði, svaraði ég, án þess að hugsa mig um og sá fyrir mér senu þar sem hún, Díana, var að berjast við einhvers konar djöful í mannsmynd. Furðulegt að mér skyldi detta það í hug, því ég var ekkert að pæla í hryllingsmynd eða neinu svoleiðis. Ég fann að mig langaði mest til að halda áfram með einhvers konar töku. Þess vegna brá ég myndavélinni á loft og lét
24 - Smásagnasmáræði hana fanga það sem fyrir augu bar, götuna fram undan, bílastæði, húsaröð og gangstéttarbrún. Díana fylgdist með mér og um leið var eins og hún stjórnaði því sem ég var að gera. Hvers vegna var ég allt í einu farinn að ganga í þveröfuga átt án þess að vita hvert ég var að fara? Hún réð ferðinni og ég fylgdi henni ósjálfrátt eftir. Þannig náði ég frábæru skoti þegar hún hoppaði upp á steyptan vegg og lék jafnvægislistir. Fyrir mér var hún dansandi fugl með tré og himin í baksýn. Hún sneri sér að mér og spurði hlæjandi hvort ég vildi ekki vera með í leiknum, sagði að ég væri frekar fyndinn með þessa myndavél til að fela mig á bakvið. --Ekki vera svona spéhræddur, sagði hún. Það er allt í lagi að gera bara það sem mann langar til. --Ég geri það líka, svaraði ég. Í næstu andrá var hún komin þétt upp að mér, greip undir handlegginn á mér og við tókum á rás eftir gangstéttinni. Ég gat ekki lengur myndað og mátti hafa mig allan við að elta hana. Eftir stutta stund stóðum við á næsta horni og Díana benti á hrörlegt hús sem ég hafði oft tekið eftir. --Hérna er Grenið, hvíslaði hún. --Grenið? --Við notum það fyrir miðstöð. Ég var eitt spurningarmerki. Sá auðvitað strax að þetta hlaut að vera mannlaust hús, sennilega dæmt til niðurrifs ef marka mátti krotið á ryðguðu bárujárninu og glugga sem var búið að negla tréplötur fyrir. Um leið rámaði mig í að hafa
Gegnum eld og reyk - 25 heyrt eitthvað um að ungt fólk hefði hreinlega brotist inn í mannlaus hús og sest þar að í leyfisleysi. Hústökufólk var það víst kallað. --Ert þú í svona hústökuliði? spurði ég og reyndi að láta spurninguna hljóma eðlilega. Díana hristi höfuðið og sagði að ég væri ótrúlega spekingslegur. Þetta væri bara svona staður þar sem hægt væri að kíkja inn til að hitta fólk sem væri á móti snarbiluðu þjóðfélagi. Á meðan við röltum gegnum húsasund og inn í bakgarðinn sagðist hún vera á móti spillingu og gróðafíkn. –-Þú veist, Dodds. Það er ekki endalaust hægt að kúga fátæka og lifa í gerviheimi þar sem enginn hugsar um annað en peninga. Ég lyfti myndavélinni, beindi henni að hálfhrundum tröppum sem lágu upp að bakinngangi hússins. Díana hljóp þar upp og barði að dyrum. Hún beið, en bankaði síðan aftur, óþolinmóð. Í sömu svipan var opnað. Strákur með úfið hár og gleraugu gægðist út. Díana benti á mig og ósjálfrátt færði ég myndavélina aftur fyrir bak til að hún sæist ekki. Strákurinn í dyrunum kinkaði kolli og Díana gaf mér merki um að koma. Ég hikaði og fann að ég var fullur efasemda. Hún fór að hlæja og sagði stríðnislega: - Þú þarft ekkert að vera hræddur. Þetta eru bara venjulegir krakkar. Smá mótmæli í gangi sem er gott. --En ég hélt að þetta væri ólöglegt … --Heyrðu, við tökum þátt í alls konar ólöglegum aðgerðum án þess að fatta það sjálf. Á hverjum degi.
26 - Smásagnasmáræði Ég gat ekki annað en látið undan, stökk upp tröppurnar og fór á eftir henni inn í hálfdimma forstofu. Þar sagði hún mér í mörgum orðum frá því hvað hústökuliðið væri að pæla. Systir hennar tilheyrði í rauninni hópnum sem væri ekki þarna að staðaldri. Þetta væri eiginlega birgðastöð. Við héldum áfram inn í rökkvað húsið og komum inn í stórt herbergi sem var galtómt en veggirnir graffaðir í skærum litum. Gluggi sneri að götunni en glerið var atað málningu svo það sást varla út. Ég náði samfelldu skoti af veggnum og glugganum, en birtan var erfið. Díana vildi að við héldum áfram. Úr herberginu var gengið beint inn í eldhús sem var fullt af drasli. Þar sat strákurinn sem hafði komið til dyra við borð og á móti honum stelpa sem hlaut að vera systir Díönu. Þau sátu bæði á stórum trékössum. Skeggjaður strákur stóð og hallaði sér upp að dyrastaf og reykti. --Þetta er Dodds, tilkynnti Díana. Hann er ótrúlega feiminn kvikmyndagerðarmaður. Ég lyfti myndavélinni eins og til að staðfesta það sem hún sagði og skotraði augum um þessa rökkvuðu vistarveru. Þarna var hluti af innréttingu með vaski og stórar skellur á veggnum fyrir ofan þar sem skápur hafði einhvern tímann verið. Vaskurinn var fullur af glösum og bollum og á borðinu við hliðina hálftómar gosflöskur, dósir og kexpakkar. --Þú gætir gert heimildarmynd um Grenið, sagði sá með gleraugun. Ég kinkaði kolli, reyndi að virðast áhugasamur. Það var vond lykt þarna inni, fúkkalykt og einhver önnur fýla. Á borðinu
Gegnum eld og reyk - 27 var stórt, logandi kerti. Einhverjir pappírar líka. Það var líkast því að þau væru að vinna að einhverju og við hefðum kannski truflað þau. Sá með gleraugun spurði hvort við vildum kaffi. Díana þáði það en ég hristi höfuðið og sagðist ekki drekka kaffi. Sá skeggjaði skenkti henni kaffi úr hitabrúsa. Díana útskýrði fyrir mér að það væri ekkert rafmagn í húsinu og heldur ekki vatn. Þau yrðu að koma með kaffið með sér. Upp við einn vegginn voru staflar af alls konar matvöru, en líka blöð og bækur, geisladiskar og nokkrar ferðatöskur. --Var allt þetta dót hérna? spurði ég og benti á staflana. --Nei, við söfnum því sjálf, svaraði systirin. Þetta er dót sem fólk er búið að henda og við hirðum það úr ruslagámum. Fólk hendir öllu mögulegu sem okkur finnst gott að geta notað. --Þetta er næstum eins og í Góða hirðinum, sagði ég. Þar fæst svona gamalt drasl. Ég áttaði mig á því um leið og ég sleppti orðinu að það væri kannski óviðeigandi að kalla þetta drasl. Þau voru samt ekkert að gera athugasemd við það. Systirin teygði sig eftir gömlum gettóblaster og tókst eftir svolítið bras að koma honum í gang. Tónlistin var með einhverjum gaur sem söng við gítarundirleik. Ég kannaðist ekki við lagið. Líklega gömul hippatónlist. Ég handfjatlaði myndavélina, langaði til að ná einu skoti af þeim við borðið. Systirin hreyfði höfuðið og hendurnar í takt við tónlistina. Á bak við hana sást hár blaðastafli og ferðatöskurnar. Forljót mynd af grátandi barni við hliðina á töskunum. Sá skeggjaði kveikti sér í nýrri sígarettu
28 - Smásagnasmáræði og spurði hvort ég væri til í að mynda smá mótmæli sem þau ætluðu að standa fyrir. --Hérna? spurði ég. --Nei, maður. Niðri í bæ auðvitað. Við verðum á Austurvelli að mótmæla ríkisstjórninni sem er að setja allt til andskotans. Allir sem ráða einhverju á Íslandi eru bilaðir og hugsa ekki um neitt nema rassgatið á sjálfum sér. Við viljum byltingu! --Lifi byltingin, sagði systirin og Díana, sem var búin að reisa eina af ferðatöskunum upp á endann og tylla sér á hana, kreppti hnefann og sagði: Burt með spillinguna! Á borðinu fór sími að hringja. Sá með gleraugun svaraði og hlustaði þungur á brún. Stökk síðan æstur á fætur og sagði: - Þeir eru að gera rassíu! --Djöfuls vesen, sagði sá skeggjaði. Díana leit snöggt á mig og brosið var alveg horfið af andliti hennar: - Við verðum að fara! Allt var í uppnámi. Systir Díönu var rokin út í forstofuna en sneri strax aftur og kallaði að það væri of seint að fara þar út. Við yrðum að finna aðra undankomuleið. Díana benti mér að koma um leið og hún opnaði lúgu í eldhúsgólfinu og hvarf niður um hana. Að utan heyrðist háreysti. Ég elti hana niður brattan kjallarastigann. --Lokaðu á eftir þér, hvíslaði hún skipandi. Ég lokaði hleranum fyrir ofan mig. Það var koldimmt í þröngum stiganum og ómögulegt að sjá handa sinna skil í
Gegnum eld og reyk - 29 kjallaranum, en Díana hafði líklega komið þangað áður. Ég hlustaði eftir röddum en gat ekki greint orðaskil. Heyrði bara að það voru fleiri en einn sem þrammaði um gólfið yfir höfðum okkar. Díana tók um hönd mína og ég elti hana inn í myrkrið. Við fórum í gegnum þröngt dyraop, fram hjá einhverju skrjáfandi drasli og á endanum húktum við hálfbogin á bak við eitthvað sem líktist gamalli hurð og hallaðist upp að vegg. --Ég held að þeir komi ekki hingað, hvíslaði Díana þétt upp við mig. Það var kalt og ömurlegt þarna í myrkrinu. Ég hugsaði eiginlega bara um hvað ég hefði verið vitlaus að láta plata mig inn í þetta greni. Gat ekki hugsað þá hugsun til enda ef löggan ætti nú eftir að finna mig þarna og kenna mér um eitthvað sem ég átti engan þátt í. Kannski höfðu þau stolið dótinu sem var uppi í eldhúsinu. Hvar áttu þau annars heima þessir krakkar? Voru þau í einhverju rugli sem ég áttaði mig ekki á? Það brakaði í gólfborðum og við heyrðum kjallaralúguna opnast. Ljósrák þrengdi sér í gegnum myrkrið, en náði samt ekki til okkar. Líklega stóð einhver í stiganum og skimaði um kjallarann. Ég fann fyrir örum hjartslætti Díönu og heitum andardrætti. Djúp rödd sem kom að ofan sagði að þarna væri örugglega enginn og lúgunni var lokað með skelli. Myrkrið varð aftur allsráðandi. --Þetta verður allt í lagi, sagði Díana. Við höfum lent í þessu áður. Einhver hefur kjaftað frá, kvartað við lögregluna og þá neyðast þeir til að gera eitthvað í því að hrekja okkur í
30 - Smásagnasmáræði burtu. Þeir taka pottþétt allt sem við erum búin að safna. --Hvað með hin? spurði ég. --Þau bjarga sér. Svona er þetta bara þegar maður er á móti kerfinu. Eftir langa bið læddumst við aftur upp úr kjallaranum. Allt var eins og áður nema við vorum þarna tvö ein. Ég hafði stungið myndavélinni inn á mig, en nú tók ég hana fram og reyndi að ná betri töku í eldhúsinu. Það var á þeirri stundu sem ég fór að hugsa um hvað Díana væri falleg. Mig langaði miklu meira til að ná góðri mynd af henni en þessu yfirþyrmandi eldhúsi með öllu draslinu. --Við skulum koma okkur í burtu, sagði Díana. --Já, svaraði ég og súmmaði frá þannig að hún lenti inni í rammanum. --Hættu að mynda mig! Hún bandaði mér frá sér hálfhlæjandi. Þegar við vorum komin út úr húsinu og stóðum fyrir neðan tröppurnar í bakgarðinum sneri hún sér skyndilega að mér, teygði sig í áttina til mín og kyssti mig. --Bless, sæti myndatökustrákur, sagði hún og var rokin af stað. Mig langaði til að hlaupa á eftir henni, en í stað þess lyfti ég hendinni og kallaði: Sjáumst! Enn og aftur fékk ég á tilfinninguna að ég væri mun öruggari í að
Gegnum eld og reyk - 31 handleika myndavél en að umgangast fólk. Hvers vegna hafði ég ekki tekið utan um hana þegar hún kyssti mig? Látið hana vita hvað mér fannst hún falleg og klár. Mér hafði ekki einu sinni hugkvæmst að spyrja hana um símanúmer eða segja að mig langaði til að hitta hana aftur. Og hún var löngu horfin úr augsýn. Ég lötraði af stað heimleiðis og hélt áfram að hugsa um hana. Það mátti reyna að sitja fyrir henni í námunda við Grenið eða einfaldlega að fara þangað upp á eigin spýtur, ef það yrði ekki lokað og læst næst þegar ég kæmi. Ég fann að ég varð að kynnast henni betur. Það var örugglega ekki tóm ímyndun að hún hefði áhuga á mér. Það var ekki
32 - Smásagnasmáræði laust við að mig langaði mest til að verða róttækur anarkisti og slást í hóp með hústökuliði. Næstu daga ranglaði ég um bæinn með tökuvélina en fann mér ekkert spennandi viðfangsefni. Var mest með hugann við Díönu og Grenið. Sá fyrir mér senur og var að pæla í hvort ég gæti hannað einhverja lýsingu til að ná betri tökum innanhúss. Verst að það var ekkert rafmagn þar inni. Skoðaði tökurnar sem ég var með í vélinni. – Sæti myndatökustrákur, klingdi enn þá í eyrum mér. Á hverju götuhorni vonaðist ég til að sjá gulum jakka bregða fyrir. Kom auga á marga grænköflótta klúta en hvergi koparrautt hár. Kvöld eitt var ég staðráðinn í að bíða fyrir utan Grenið, láta mig hafa það að hanga þar fram á nótt í von um að hitta hana eða eitthvert hinna, sem gætu þá kannski sagt mér hvar ég ætti að leita. Á leiðinni heyrði ég í sírenum. Rétt á eftir kom brunabíll á fullri ferð og löggubíll með blikkandi ljós. Ég tók á rás, hljóp upp götuna og náði á mettíma þangað sem Grenið blasti við. Svartur reykjarmökkurinn staðfesti hugboð mitt. Fólk hópaðist út á götu og hljóp við fót. Slökkvistarfið virtist þegar hafið. Hróp og köll bárust víða að. Ég greip myndavélina og fangaði koldimman reykinn, fólkið á götunni, blikkandi ljósin og breiða vatnsbununa sem skall á húsþakinu. --Það er fólk inni í húsinu! hrópaði einhver. --Hústökufólk, heyrðist annar kalla. --Bölvaður lýður, skrækti mjóróma kona í þykkum pels. Ég reyndi að troðast nær. Vildi sjá hvort það væri virkilega
Gegnum eld og reyk - 33 einhver inni í Greninu. Fann óttann læðast að mér og verða að þungri öldu sem skall á brjóstinu. Nei, það var víst hitinn frá eldinum sem barst til mín. Ég súmmaði, náði skoti á glugga sem var óbrotinn. Kannski var það eldhúsglugginn. Í sama bili sprakk hann og mannfjöldinn hörfaði. Lögreglan átti fullt í fangi með að halda fólki í hæfilegri fjarlægð. Húsið var alelda. Ég sá sjúkrabíl mjakast í gegnum þvöguna og beygði mig niður til að komast nær. Olnbogaði mig áfram með myndavélina á lofti. Varð að fá að vita hvort Díana væri þarna eða þau hin. Náði skoti af afturhurðinni á sjúkrabílnum. Bakið á sjúkraflutningamanni byrgði mér sýn. Ég bjó mig undir að fara gegnum eld og reyk en fann um leið hvernig þrengdi skyndilega að mér. Svo varð allt svart. Þegar ég rankaði við mér lá ég á bekk undir skæru götuljósi. Ókunn kona stumraði yfir mér og spurði hvort allt væri í lagi. Ég settist upp og vildi vita hvað hefði gerst. Hún sagði að ég hefði lent í troðningi og líklega liðið yfir mig. --Myndavélin, hugsaði ég um leið. Mundi að ég hafði haldið henni á lofti. Ég leit í kringum mig, sá að reykurinn var næstum horfinn. Fólk var á leiðinni í burtu. --Ég var með myndavél, sagði ég. Konan hristi höfuðið og sagði að ég hefði líklega týnt vélinni í troðningnum. Ég hefði örugglega ekki haldið á neinu þegar mér var bjargað úr þvögunni. --Ég var að taka mynd … Ég gat ekki sagt meira, vissi
34 - Smásagnasmáræði að falla saman. Þetta var búið spil. Ég hafði samt rænu á að þakka konunni fyrir að hafa komið mér til hjálpar. Tautaði einhver afsökunarorð og flýtti mér heim. Vissi að ég hafði glatað tækifærinu til að ná sambandi við Díönu. Rústirnar af Greninu eru ekki merkilegar. Aðeins kjallaraveggir og gólf eru eftir þar sem áður var heilt hús. Góð lóð fyrir athafnamenn gæti ég trúað. Ég var lengi að jafna mig eftir það sem gerðist og alltaf að vonast til að sjá Díönu bregða fyrir í gulum jakka og með grænköflóttan hálsklút. Sú hugsun læddist þó að mér að fötin hennar hefðu auðveldlega getað orðið eldinum að bráð. Sjálf hlaut hún að hafa lifað af, því annars hefði væntanlega birst mynd af henni í dánartilkynningum dagblaðanna. Koparrautt hárið hefði verið áberandi þar. Ég er að safna fyrir nýrri myndavél. Verst þykir mér að ég skyldi ekki hafa rænu á að hlaða efninu mínu jafnóðum inn á tölvuna. Ég sakna þess að eiga ekki mynd af því sem ég upplifði. Næ ekki að framkalla nein afrit af graffinu í Greninu. Díana er hins vegar ljóslifandi í huga mér. Þegar ég hugsa um hana líður mér vel, alveg þar til draumurinn breytist í martröð og þeytir mér gegnum eld og reyk sem ætla mig lifandi að drepa.
Gegnum eld og reyk - 35 1. Berðu saman sakleysi Dodda og lífsreynslu/ sjálfsöryggi Díönu. 2. Er munur á frásögn Dodda eftir því hvort hann er með linsuna uppi eða ekki? Er Doddi að nota myndavélina í vissum tilgangi? 3. Hvernig birtast viðhorf annarra gagnvart hústökufólkinu? Er sögumaður sjálfur hlynntur hústökufólki og aðgerðasinnum? 4. Skoðaðu lýsingu sögumannsins á því þegar hann hittir Díönu í fyrsta sinn. Hvaðan birtist Díana? Hvernig eru kringumstæðurnar? Er lýsingin raunsæ eða draumkennd? 5. Hvaða merkingu hafa upphaf og endir sögunnar þar sem sögumaður talar um drauminn sem breytist í martröð? Er hann bara að tala um sjálfan drauminn? Eða einhvern annan draum í leiðinni? Hugleiðingar
36 - Smásagnasmáræði ekki hvernig ég átti að orða hlutina. Ég stóð á fætur, leit yfir hópinn og sá að sjúkrabíllinn var farinn. Þakið á Greninu var
Gegnum eld og reyk - 37 Auður Jónsdóttir Reiði Vatnið er skringilega grænt, glærgrænt eins og slý. Kannski hefur krakki pissað í laugina. Oj, nei, rólegan, rólegan, það eru engir krakkar hérna núna. Engir skríkjandi pottormar að hoppa ofan á gamlar konur í baksundi. Engar æstar smástelpur í vatnsrennibrautinni. Bara mamma, þarna í móðunni. Veifandi í snjókófinu eins og það sé 30 stiga hiti og sól og sumar og allt barasta ókei eða þannig. Vá, hvað það er langt í burtu. Allt það góða, það sem var gott. Bara núna síðast í sumar, já þegar ég vissi ekki að það væri svona gott að því mig grunaði ekki að allt gæti orðið svona ömurlegt. Dæmigert mamma að vilja fara í sund. Bara eins og allt lagist við að busla í klórvatni. Hókus pókus, ble ble. Er verið að djóka í manni eða hvað? Getur allt verið svona svakalega glatað en allir látið eins og ekkert sé. Bara alveg sama. Katla, Katla mín! hrópar hún í gufusoðinni snjódrífunni og baðar út öngum eins og spriklandi draugur. Æst í að allir sjái hana því hún er vön að öllum finnist hún svo sæt og kúl. Heldur að hún sé til bara svo aðrir geti dáðst að henni eins og sólinni. Af hverju er hún með þessa asnalegu blómasund-
38 - Smásagnasmáræði hettu alltaf? Treður henni yfir flotta, gyllta hárið sitt. Og af hverju finnst öllum asnalega sundhettan svona smart? Hún er ógeð. - - - Já, ókei, ókei. Ég veit ég á að vera góð við hana. Hún á bágt. Grét í alla nótt. Alveg þangað til í morgun, þegar hún staulaðist fram úr sófanum og hellti upp á te, gamalt jólate úr búrskúffunni, og sagði mér að taka saman sundfötin mín. Hvað með skólann? spurði ég og blés tereyknum frá mér; lyktin af jólakryddum er óbærileg í apríl, já og líka snjór, fáránlegt að búa í landi þar sem snjóar í apríl. Suma daga hættir veruleikinn að virka, svaraði hún fjarræn. Eiginlega alveg óþolandi hátíðleg. Og hvað átti hún svosem við með því? Hún er alltaf að bulla, það er alveg satt hjá ömmu. Hún ætti nú að þekkja hana. Eða? Það myndi væntanlega þýða að mamma ætti þá að þekkja mig í öreindir. Glætan. Pabbi þekkir mig betur. Og hann þekkir hana, hann veit að hún bullar. Hann nennir ekki að hlusta lengur á allt bullið. Hann er farinn, já, er að fara. Pakkar ofan í tösku meðan hún buslar þarna eins og hálfviti. Og ég bara sit hérna, eins og allt sé venjulegt, þetta sé einn af þessum grilljón venjulegu dögum. Stundum efast ég um að það sé eitthvað til sem heiti venjulegur dagur. Maður fattar það bara ekki fyrr en eftir á
hvað margt skrýtið gerðist á öllum þessum venjulegu dögum. Eins og mamma og pabbi. Þau ákváðu ekki bara allt í einu að skilja. Það gerðist smám saman, hægt og bítandi, á þúsund, trilljón, milljón venjulegum dögum. Alveg síðan ég man eftir mér. Þá voru þau ástfangin en samt byrjuð að skilja, svona eins og barn byrjar að deyja daginn sem það fæðist. Nei, hjálp! Þetta er ekki að gerast. Þarna eru Frikki og Sólrún! Í barnalauginni að kyssast! - - - Hversu seinheppin get ég verið? Ég er ekki hérna, öll grátbólgin og asnaleg. Plops, niður í vatnið! Nasirnar fyllast af vatni, höfuðið sekkur á undan stútfullum huganum, nefið blæs vatnsbólum upp á yfirborðið, ég ætla að sökkva dýpra og dýpra, niður á botninn og lengra, alla leið inn í annan heim, já, til Kína þar sem enginn þekkir mann. Lungun vilja loft, ég neyðist til að koma aftur upp á yfirborðið. Katla! Katla! kallar mamma. Skrækirnir borast inn í eyrun meðan ég dreg djúpt andann. Þau eru búin að sjá hana. Stara, flissa og kyssast. Kyssast og flissa meira. Mistök að kafa ofan í vatnið. Hún er pottþétt búin að kalla lengi. Ég vildi óska að ég væri með tálkn. Katla, heyrirðu ekki í mér? Sjáðu, þarna er hún Sólrún vinkona þín! Með pilti. Ætlarðu ekki að spjalla við þau? Ég dey. Reiði - 39
40 - Smásagnasmáræði Sólrún! galar hún og baðar móðunni frá sér. Sólrún mín, hún Katla er þarna, elskan. Viltu ekki heilsa upp á hana? Ég er dáin. - - - Hæ Katla, kallar Sólrún vandræðaleg. Frikki tekur undir kveðjuna og þrýstir henni upp að sér svo þau líta út eins og síamstvíburar þarna undir fílarennibrautinni. Nema hvað hann er með svart, krullað hár og ennþá svartari augu en hún ljóshærð eins og álfadís með grænustu augu sem ég hef nokkur tímann séð. Já, hæ, segi ég og syndi inn í móðuna. Burt frá þeim. Til mömmu sem skilur ekki neitt. Ætlarðu virkilega ekki að tala meira við hana Sólrúnu? básúnar hún yfir allt. Teinrétt og gleið í sundleikfiminni sinni, teygir skankana í allar áttir eins og allt sé eins og það eigi að vera. Eins og pabbi verði heima á eftir þegar við komum heim, eins og við séum bara að fara að plana kvöldmatinn eftir sundið og þjarka í mesta lagi um hvort það sé sniðugt að leigja mynd eða ekki. Hún er svo taktlaus. Fattar ekki að fólk hefur tilfinningar. Fattaði það augljóslega ekki þegar hún fann sér kærasta, bara eins og hún væri ekki gift og við pabbi værum ekki til. - - -
Það er mannlegt að gera mistök. Gerðu það hlustaðu á mig? bað hún pabba sem starði á hana eins og hann hefði verið fylltur með klakapokum. Mamma kveinkaði sér undan augnaráðinu; stóru, bláu augun vöknuðu svo maskarinn lak niður kinnbeinin og varirnar herptust saman í línu. Hún hætti að líkjast sjálfri sér með þykku, fallegu varirnar sem einhverjir karlar úti í bæ kusu Heitustu Varir Íslands í asnalegu karlatímariti. Á endanum leit hún undan og mætti augum mínum þar sem ég stóð í eldhúsgættinni. Henni brá, samt sagði hún ekkert, spurði ekki einu sinni hvort ég hefði vaknað við rifrildið í þeim. Svo leit hún aftur á pabba, biðjandi á svip. Minnti mig á Snata þegar hann sníkir við borðið. En pabbi var áfram ískaldur. Eftir langa þögn sagði hann bara: Þú hittir þennan mann á hverjum degi í heilt ár, Stella! Það eru samtals 365 mistök. Flestir reyna að læra af einum mistökum. Hún brast í grát. Grét og liðaðist niður á gólf, grét hátt með ekkasogum og stórum tárum. Vonaðist ábyggilega til að ég faðmaði hana. Það hvarflaði að mér en ég gat ekki hreyft mig. Stóð frosin í sömu sporunum, rétt eins og ég hefði líka verið fyllt af blýþungum klakapokum. Líka þegar pabbi gekk hægt framhjá mér, snerti öxlina á mér blíðlega og hvarf svo inn í svefnherbergi. Hann lokaði á eftir sér og skildi okkur eftir einar. Um stund fannst mér að það hefði ekki bara verið hún sem gerði 365 mistök heldur ég líka. Við tvær, bara búnar Reiði - 41
42 - Smásagnasmáræði að eyðileggja líf hans. Þungur stingur fór um magann, mig langaði að gráta en ég náði ekki einu sinni andanum. Ég ætla að sofa á sófanum, sagði mamma bljúg, þerraði augun og píndi fram skakkt bros þegar ég kinkaði kolli. Bláu augun hennar voru óvenju þrútin og rauð. Hún fór ekki að sofa strax, þegar ég læddist inn til mín kveikti hún í eldgamalli sígarettu sem hafði legið ofan í búrskúffunni síðan á afmælinu hennar, ég heyrði hana blása reyk þótt hún kveikti á útvarpinu, hljóðin nístu hlustirnar, hvert einasta ofurlitla smáhljóð boraðist inn í hausinn meðan ég grét ofan í koddann. Loks slökkti hún á útvarpinu, rólyndislegum karli sem varaði við reglulegum jarðskjálftum á Reykjanesskaganum næstu daga, og læddist inn til mín. Hún hlammaði sér á rúmstokkinn og bað mig að skilja að þetta væri ekki henni að kenna, stundum væru hlutirnir bara öðruvísi en við vildum, þau pabbi væru eins og tveir vinir sem ættu ekkert sameiginlegt í tíunda bekk þó að þeir hefðu verið óaðskiljanlegir í barnaskóla. Þvílík líking! Ætlaðist hún til að ég félli fyrir svona ég-tala-unglingamál-bulli. Ég þóttist sofa meðan hún talaði, fyrst við mig, svo við sjálfa sig. Meðan hún þuldi upp hvernig þau hefðu verið hjón árum saman mín vegna. Dæmigert fyrir hana að klína þessu á mig. Það er aldrei neitt henni að kenna, enda er pabbi vanur að segja í gríni: Æ, fyrirgefðu Stella mín, að ég skyldi gleyma að bjarga heiminum í dag! - - -
Hann kann að grínast að henni. Hann veit manna best hvernig hún er stundum miklu meira eins og stelpa en mamma. Hann hlær að því og biður mig að líta eftir vandræðagripnum. Mamma segir að það sé einmitt vandamálið, hún sé hún, enginn vandræðagripur. Einmitt – eða þannig! Og þá kyssir hann hana og segir að hún sé að minnsta kosti skemmtilegasti vandræðagripurinn sem hann þekki. Þó að hún hafi klesst bílinn, farið yfir á kortinu, gleymt mér í Kringlunni, stungið af til Parísar með vinkonu sinni yfir jólin, gefið fötin hans í Rauða krossinn, setið næstum nakin fyrir í þúsund tímaritum, verið burtu mánuðum saman í bíómyndatökum, lánað Lalla Jones vídeótækið okkar eftir nokkra kokkteila og drukkið alltof mikið af kokkteilum. Hún hélt áfram að vera skemmtilegasti vandræðagripurinn þangað til hún hitti annan mann 365 sinnum, eins og við værum ekki til. Við sem áttum ekki að komast að því. En því miður fyrir hana fannst manninum hún líka svo skemmtilegur vandræðagripur að hann sagði pabba allt saman í von um að hún myndi flytja til sín. Rugludallur. Asnalegur, sköllóttur sláni með krakkaandlit, kúlunebba og útstæð bambaaugu. Ég hef hitt hann nokkrum sinnum, bæði á skrifstofunni hans og á tökustað með mömmu, enda er hann umboðsmaðurinn hennar og fylgir stjörnunni sinni allt, mér fannst hann skemmtilegur þegar ég var lítil og vitlaus, nú veit ég að hann er bara smeðjulegur. Og nú ætlar hún ekki einu sinni að vera með honum. Til hvers var hún þá eiginlega að gera þetta? Búin að fæla pabba Reiði - 43
44 - Smásagnasmáræði burt, ekkert að pæla í hvað mér finnst um það. Hann er nú einu sinni pabbi minn! - - - Pabbi minn sem leiðir mig ennþá þegar við förum út að ganga með Snata og tölum um allt sem okkur finnst skemmtilegt. Fótbolta, tónlist, öll ferðalögin sem okkur langar í, bíómyndir, allt þetta sem við höfum alltaf spjallað um. Hann kenndi mér að spila fótbolta þegar ég var pínulítil og við spilum ennþá fótbolta á laugardögum úti í garði. Hvað verður nú um það? Getum við aldrei framar setið saman á kvöldin og skipst á tónlist í tölvunni. Eða skoðað öll löndin í heiminum á Netinu? Hann á eftir að sakna þess jafnmikið og ég. Pottþétt meira. Hann sem er alltaf svo blíður á svipinn og hlær lágt þegar við sjáum eitthvað sniðugt í tölvunni eða þegar ég segi eitthvað fyndið. Þá kallar hann mig litlu fröken Gáfnaprik. En þegar hann kennir mér eitthvað hlær hann ekki heldur brosir með augunum svo þau verða meira mógræn en brún. Pabbi segir aldrei margt, hann heldur því fram að það sé vegna þess að hann er hljóðmaður, hann kunni því betur að taka upp spjall annarra en taka þátt í því. Sjitt! Mamma er ennþá að gala eitthvað á Sólrúnu sem gónir skælbrosandi á hana, augsýnilega ekki alveg jafnspennt fyrir því að tala við mig. Ekkert smá skrýtið þegar elsta og besta vinkona manns er allt í einu orðin ókunnug. Eða réttara sagt: besta-en-núna-
RkJQdWJsaXNoZXIy MjIxNzc=