Sjóræningjarnir eru komnir

SJÓRÆNINGJARNIR ERU KOMNIR! Brynhildur Þórarinsdóttir Myndhöfundar Sigmundur Breiðfjörð og Bergrún Íris Sævarsdóttir

TIL LESANDA: Þessi bók getur nýst þér á margan hátt. Fyrst og fremst er verið að segja sögu krakka sem hefðu getað verið uppi á tímum Tyrkjaránsins. Þú getur aukið við orðaforða þinn og lesskilning með því að skoða orðin sem gefin eru upp í byrjun hvers kafla. Útskýringar á þeim eru aftast í kaflanum. Þar eru einnig ýmsar vangaveltur og upplýsingar sem tengjast sögunni og getur verið gott að lesa til að dýpka skilning þinn á söguefninu. Aftast í bókinni eru ýmis konar verkefni sem hægt er að vinna í samvinnu og einstaklingslega t.d. í þemavinnu og til að auka skilning á ýmsum þáttum í Íslandssögunni.

SÖGULANDIÐ SJÓRÆNINGJARNIR ERU KOMNIR! Brynhildur Þórarinsdóttir Myndhöfundar Sigmundur Breiðfjörð og Bergrún Íris Sævarsdóttir

2 Þessi saga er um einn skelfilegasta atburð Íslandssögunnar, þegar sjóræningjar réðust í land árið 1627 til þess að ræna fólki og gera að þrælum. Um 400 Íslendingum var rænt, börnum, konum og körlum, langflestum í Vestmannaeyjum en einnig á Austurlandi og í Grindavík. Ræningjarnir drápu auk þess margt fólk, eyðilögðu og brenndu hús og skildu samfélögin eftir lömuð af sorg. Atburðurinn hefur verið kallaður Tyrkjaránið þótt sjóræningjarnir hafi verið frá ýmsum löndum. Ástæðan er sú að Tyrkjaveldi var mikið stórveldi á þessum tíma. Sjóræningjaskipin voru gerð út frá tveimur borgum í Norður-Afríku. Önnur þeirra var Algeirsborg, höfuðborg í landinu Alsír og hún tilheyrði Tyrkjaveldi. Hin hét Sale og er nú hluti af höfuðborginni Rabat í Marokkó. Sjóræningjarnir voru samt ekki allir frá löndum Tyrkjaveldis, sumir voru vesturevrópskir, til dæmis frá Hollandi eða Þýskalandi. Þetta voru ekki sjóræningjar eins og við sjáum í bíómyndum heldur hermenn sem fóru í árásarferðir gegn óvinaskipum eða réðust á strandhéruð. Þeir voru oft kallaðir korsarar og áttu að fylgja ákveðnum reglum. Þeir máttu bara ráðast á óvini og urðu að koma með herfangið í heimaborgina, þar sem því var skipt milli eigenda skipsins, skipstjórans, áhafnarinnar og borgarstjórnarinnar. Af hverju er atburðurinn kallaður „Tyrkjaránið“ þótt ræningjarnir hafi ekki allir verið frá Tyrkjaveldi?

3 Árásir korsaranna eru stundum kallaðar „litla stríðið“. Þarna mættust ekki stórir herir heldur fáein skip sem gerðu skyndiárás, öllum að óvörum. Svona „lítil stríð“ tíðkuðust um allan heim í margar aldir og voru sérstaklega algeng á Miðjarðarhafinu. Ólík trúarbrögð juku kraftinn í þessum árásum. Í Algeirsborg og Sale var íslömsk trú ríkjandi en til dæmis á Möltu og í borginni Livorno á Ítalíu voru korsararnir kristnir. Korsararnir voru ráðnir til að ræna fólki og verðmætum til að selja í heimaborgunum. Þegar komið var í land með fangana voru þeir seldir á þrælamörkuðum. Mest græddu þrælasalarnir á að heimta lausnargjald fyrir fangana. Séra Ólafur Egilsson var einn þeirra sem var rænt í Vestmannaeyjum. Þrælasalarnir sendu hann til Danmerkur að biðja kónginn að borga fyrir frelsi íslensku þrælanna. Í bókarlok geturðu lesið hvernig það gekk. Ólafur komst þó heim og skrifaði bók um þessa hryllilegu lífsreynslu, Reisubók séra Ólafs Egilssonar. Hún er mikilvægasta heimildin sem til er um Tyrkjaránið. Þó að Ólafur væri í áfalli var hann forvitinn um allt í kringum sig og í bókinni lýsir hann til dæmis klæðnaði fólks og mat, veðrinu og dýrunum sem hann sá í Norður-Afríku. Aðalpersónan í þessari bók sem þú ert að lesa er Egill sonur Ólafs, en hann var 11 ára þegar fjölskyldunni var rænt. Afar lítið er vitað um Egil eða afdrif hans í raun og veru, en bók föður hans gefur vísbendingar sem notaðar eru til að skapa þessa sögu. Hver var munurinn á korsurum og „venjulegum“ sjóræningjum, samkvæmt textanum?

4 1. Marokkó 2. Alsír 3. Túnis 4. Algeirsborg 5. Miðjarðarhaf 6. Sale

5 Árið 1627 bjuggu um 50 þúsund manns á Íslandi en í Heimaey, sem er byggða eyjan í Vestmannaeyjum, bjuggu rúmlega 400 manns. 1. Ofanleiti 2. Landakirkja 3. Dönskuhúsin 4. Skansinn 5. Höfnin 6. Fiskihellar 7. Háin 8. Herjólfsdalur 9. Brimurð 10. Ræningjatangi Kort af Heimaey frá 1627

6 EGILL ÓLAFSSON er 11 ára strákur í Vestmannaeyjum sem lendir í klóm sjóræningja. Hvað ætla þeir að gera við hann? ÁSTA ÞORSTEINSDÓTTIR er mamma Egils. Hún er kasólétt þegar fjölskyldunni er rænt en hvernig heldur þú að það sé að eignast barn á sjóræningaskipi? SÉRA ÓLAFUR EGILSSON er pabbi Egils. Sjóræningjarnir senda hann til Danakonungs að sækja lausnargjald fyrir Íslendingana. Fékk hann pening? HELSTU PERSÓNUR

7 ÞORGEIR er strákur úr Berufirði sem Egill kynnist um borð í sjóræningjaskipinu. Hvernig náðu þeir honum? GUDDA OG SÖLMUNDUR eru mæðgin úr Vestmannaeyjum og fangar í sjóræningjaskipinu. Hvað verður um þau? MÚRAT REIS OG MÚRAT FLEMENCO eru sjóræningja- kafteinar sem stýrðu ránsferðum til Íslands. En hvaðan voru þeir upphaflega?

8 1. KAFLI HRÆÐILEG TÍÐINDI „Ég hef þungar áhyggjur af þessu, hér eru engar varnir.“ Þetta var röddin hans pabba. Hann talaði lágt við mömmu svo að ég skildi að aðrir í baðstofunni máttu ekki heyra. Ég hnipraði mig saman í bólinu og lét sem ég svæfi því ég vildi ekki að þau vissu að ég væri að hlusta. Mamma hljómaði líka áhyggjufull en kannski var hún bara þreytt. Hún var alltaf þreytt því barnið var alveg að fara að fæðast. „Hvað þurfum við að óttast?“ spurði hún og pabbi svaraði: „Við þurfum að óttast það versta. Þessir ribbaldar ribbaldar ruddust í land í Grindavík, drápu tvo menn og tóku fimmtán Grindvíkinga til fanga. Þeir rændu líka öllum þeim verðmætum sem þeir fundu í þessum fátæka stað. Síðan hertóku þeir tvö skip og fönguðu annan eins fjölda af dönskum og hollenskum skipverjum.“ „Guð minn góður,“ hvíslaði mamma. Orð til skoðunar: ribbaldar Bessastaðir Tyrkjasoldán Barbaríið Jónsmessa munaðarlaus að skjóta skjólshúsi feta í fótspor einhvers að sitja yfir ánum guðs lömb tvílemba Hvers vegna hvíslar pabbi hans?

9 Pabbi hélt áfram: „Þeir ætluðu líka að ráðast að Bessastöðum, þar höfðu menn frétt af árásinni og voru viðbúnir. Hirðstjórinn var með herskip fyrir utan og menn höfðu hlaðið virki og dregið fram fallbyssur. Ribbaldarnir byrjuðu að skjóta úr fallbyssum á skipum sínum, þeir voru mun betur vopnaðir. Enginn veit hvað hefði gerst ef eitt skipa þeirra hefði ekki strandað í Skerjafirði. Þeir fluttu fólk og varning milli skipa til að koma því á flot aftur og sigldu svo á braut.“ „Hver gerir svona lagað?“ spurði mamma klemmdri röddu.

10 „Hann heitir Múrat Reis sem stýrði ræningjaflokknum,“ sagði pabbi. „Menn segja að hann vinni fyrir Tyrkjasoldán Tyrkjasoldán svo að líklega ætla þeir að sigla með fólkið suður í Barbaríið og selja það í þrældóm.“ Mamma kæfði óp. Mig langaði mest að æpa líka en ég þorði ekki að gera vart við mig. Pabbi gat orðið mjög reiður ef ég óhlýðnaðist og núna átti ég að vera sofandi. En hvernig átti ég að geta sofið þegar þau voru að tala um svona skelfileg tíðindi? „Hvenær gerðist þetta? spurði mamma. „Skömmu fyrir Jónsmessu Jónsmessu,“ svaraði pabbi, „en fréttirnar bárust út í Eyjar í dag. Ég heyrði þetta hjá kaupmanninum þegar menn hans komu úr sendiferð upp á land. Hann er strax farinn að huga að vörnum.“ „En það eru næstum tvær vikur síðan,“ sagði mamma, „heldurðu að þeir séu ekki farnir frá landinu?“ „Mennirnir halda og vona en Guð ræður,“ sagði pabbi. Ég vildi að hann talaði ekki alltaf eins og prestur. Ég vildi að hann segði frekar hvort við værum í Hvað merkir það að vera seldur í þrældóm? Hvers vegna er mamma skelkuð?

11 hættu. Ég vonaði að skipin væru komin langt út í hafsauga þótt ég vorkenndi föngunum um borð sárlega. Hugsa sér að vera seldur í þrældóm í framandi landi. Ég greip þétt utan um Systu litlu sem svaf í bólinu mínu eins og alltaf. Mér fannst ég þurfa að passa hana. Hún andaði hægt og rólega, alveg grunlaus um þessar skelfilegu fréttir. En það voru fleiri í baðstofunni sem þurfti að vernda. Strákarnir í bólinu við hliðina á okkur sváfu líka vært. Þeir voru munaðar- munaðarlausir en bjuggu hjá okkur. „Þetta fylgir því að vera prestur,“ var pabbi vanur að segja, „við verðum að skjóta að skjóta skjólshúsi yfir þá sem minna mega sín, sjúka og einstæðinga.“ Ég ætlaði líka að eiga stóran bæ þegar ég yrði prestur. Ég var harðákveðinn í að feta í fótspor pabba. Hvað segir það um sögumanninn að hann skuli hugsa svona um litlu börnin?

12 Vinnumaðurinn hraut svo hátt að ég heyrði varla lengur í mömmu og pabba. Ég geispaði og stritaði við að halda mér vakandi. Mig langaði að heyra meira, en ég var bara svo ofsalega þreyttur eftir að hafa setið yfir ánum setið yfir ánum allan liðlangan daginn.

13 Flekka hafði næstum hlaupið fram af klettinum og Frekja ætlaði aldrei að fást úr kálgarðinum. „Við Guðs lömbin verðum að iðrast synda okkar,“ heyrðist í pabba, sem notaði prestsröddina áfram. Ég sá Flekku og Frekju fyrir mér með lömbin sín. Flekka eignaðist eitt en Frekja var tvílemba tvílemba, eins og Gæfa og Móra. Ég taldi kindurnar í huganum því ég var vanur að þurfa stöðugt að telja þær á daginn. Skjáta, Skotta og lömbin þeirra ... Augnlokin voru orðin mjög þung en ég reyndi samt að hlusta ...

14 ÚTSKÝRINGAR Á ORÐUM: Ribbaldi er ofbeldismaður. Þetta orð kemur fyrir í Reisubók séra Ólafs Egilssonar. Bessastaðir voru aðsetur hirðstjórans sem var fulltrúi Danakonungs á Íslandi. Veistu hver býr núna á Bessastöðum? Tyrkjasoldán var einvaldur (réð öllu) í Tyrkjaveldi. Jónsmessa er 24. júní. Munaðarlaus börn eiga enga foreldra. Að skjóta skjólshúsi yfir einhvern er að veita honum húsaskjól. Að feta í fótspor einhvers er að gera það sama og sá eða sú sem rætt er um. Að sitja yfir ánum er að passa kindurnar. Guðs lömbin er orðalag úr Biblíunni, lömb Guðs eru mannfólkið. Tvílemba er ær með tveimur lömbum.

Hvað varð um Grindvíkingana? Ræningjarnir sigldu með þá til Sale í Marokkó. Þar var allt fólkið selt á þrælamarkaði, bæði Grindvíkingarnir og hollensku og dönsku skipverjarnir sem voru teknir á sama tíma. Aðeins örfáir Grindvíkingar komust heim aftur. Hver var Múrat Reis? Þótt talað sé um Tyrkjarán og að siglt hafi verið með Grindvíkinga til Marokkó var Múrat Reis hvorki Tyrki né arabi. Hann var Hollendingur sem hét Jan Janszoon og hafði lent í klóm sjóræningja en gerðist síðan sjálfur sjóræningjakafteinn. Menn eins og hann voru stríðsmenn, korsarar, sem hertóku aðallega spænsk skip, því Spánn hafði tekið helstu hafnirnar í Marokkó. Svo fóru korsararnir að sigla lengra, eins og til Íslands, og þá voru þeir ekki lengur í stríði heldur ránsferð. Af hverju ætluðu ræningjarnir að ráðast á Bessastaði? Þar bjó danski hirðstjórinn sem safnaði sköttum fyrir Danakonung. Þeir bjuggust við að finna fjármuni. Hvað var Tyrkjaveldi? Tyrkir réðu yfir gríðarstóru landsvæði á þessum tíma, sem teygði sig inn í þrjár heimsálfur, Asíu, Afríku og Evrópu, eins og sést á myndinni á blaðsíðu 4. Æðsti maður Tyrkjaveldis var kallaður soldán en orðið hefur sambærilega merkingu og konungur. Hvað var Barbaríið? Þetta orð var notað um lönd Tyrkjaveldis og Marokkó í Norður-Afríku, það er strandlengjuna að Miðjarðarhafinu frá Egyptalandi og yfir í Atlantshafið. Í dag eru þetta Marokkó, Alsír, Túnis og Líbía. Orðið Barbarí er dregið af orðinu Berbar, en það voru íbúar á þessu svæði kallaðir. Þessi orð eru þó heldur niðrandi og þess vegna er líkað notað orðið Maghreb um þetta svæði. Það þýðir „Sólarlagslönd“. VANGAVELTUR OG HUGLEIÐINGAR VIÐ 1. KAFLA 15

17 2. KAFLI SVIKALOGN Þegar ég vaknaði virtist allt vera með kyrrum kjörum. Litlu börnin hjöluðu og vinnukonan sinnti þeim. Mamma og pabbi voru ekki í bólinu sínu. Vonandi var þetta bara martröð, hvers vegna ætti nokkur að vilja ræna öðru fólki og hvað þá hér á Íslandi? Ég gekk fram í eldhús og fann mömmu við hlóðirnar. Hún bar sig vel en augun komu upp um hana. Þau sýndu að hún var óttaslegin og kvíðin. Augun eru spegill sálarinnar, hafði pabbi kennt mér. „Þetta þurfa prestar að vita,“ var hann vanur að segja. „Hvar er pabbi?“ spurði ég en beið ekki eftir svari heldur hljóp út á hlað. Pabbi stóð þar á tali við vinnumann kaupmannsins. Þeir voru svo alvarlegir á svipinn að mér brá. Pabbi leit til mín. „Egill minn ...“ „Eru það sjóræningjarnir?“ greip ég fram í fyrir honum. Orð til skoðunar: hlóðir Dönskuhúsin vanari að munda penna en sverð hjáleiga músketta Skansinn dugga svikalogn Hvað átti pabbi við með þessu?

18 Pabbi jánkaði án þess að spyrja hvernig ég vissi um þá. Svo benti hann mér að koma til þeirra. „Lauritz Bagge kaupmaður hefur kallað alla menn saman að Dönskuhúsunum Dönskuhúsunum til að verjast,“ sagði hann. „Það á að hlaða virki og hreinsa fallbyssurnar sem eru þar. Þetta eru gamlar litlar fallbyssur en vonandi duga þær til að hræða sjóræningjana í burtu ef þeir koma.“ Ég kinkaði kolli og reyndi að sýnast hugrakkur þótt mér liði eins og himinninn væri að hvolfast yfir mig. „Við getum varist ef við mætum þeim af hörku,“ sagði pabbi og ég fékk sting í magann. Hann var ekkert unglamb lengur, orðinn 63 ára, og vanari vanari að munda penna en sverð. „Þarft þú að berjast?“ spurði ég en þá var þrifið í öxlina á mér: „Strákurinn kemur með!“ „Hann er bara ellefu ára,“ mótmælti pabbi. „Ég átti að sækja alla hrausta menn,“ sagði vinnumaður kaupmannsins ákveðinn. Ég var stoltur af því að vera talinn með dugandi karlmönnunum en hvernig átti stráklingur eins og ég að geta ráðið við grimma sjóræningja? Ég gat varla ráðið við eina heimska kind. Hvers vegna fær Egill sting í magann? Hvað segir það um hvernig honum líður?

19 „Við hlýðum kallinu, Egill minn,“ sagði pabbi. En ég er svo svangur, hugsaði ég. Vanalega fékk ég graut áður en ég var sendur út að vinna. Mamma kom út til okkar. Hún var sótug í framan, eins og alltaf þegar hún hafði staðið yfir pottunum. Það var eins og hún hefði fundið á sér hvernig mér leið því hún gaukaði að mér harðfiski. Pabbi tók Sörla en ég hljóp við fót og reyndi að halda í við hann. Vinnumennirnir báðir fylgdu okkur og karlmennirnir á hjáleigunum líka. Fæstir þeirra áttu hesta, svo að þeir fóru fótgangandi eins og ég. Sumir voru vopnaðir verkfærum eins og skóflu eða öxi. Fjöldi manna var kominn að Dönskuhúsunum þegar við komum á leiðarenda. Bagge kaupmaður átti nokkrar múskettur múskettur sem hann lét háværustu mennina fá. Þeir virtust líklegastir til að geta beitt þessum handbyssum. „Þið verðið sendisveinar,“ sagði Bagge síðan og skipaði mér í hóp með fleiri strákum. „Ef sést til skipa eigið þið að hlaupa um eyjuna og kalla allt fólkið hingað.“ Af hverju var mamma sótug í framan? Hugsaðu um hvernig eldað var áður en rafmagnið var fundið upp. Hvað áttu sendisveinarnir að gera? Hvers vegna var þetta mikilvægt verkefni?

Gamla virkið Skansinn Skansinn var að hruni komið en samt voru settir menn á vörð þar til að fylgjast með höfninni. Þeir voru á verði allan daginn og við sendisveinarnir vorum tilbúnir að taka á sprett. En ekkert sást til skipaferða. Úti fyrir eyjunni voru bara litlar duggur duggur og fiskibátar, eins og venjulega. Bagge kaupmaður virtist ekki eins áhyggjufullur og um morguninn. Ef til vill væru sjóræningjaskipin farin frá Íslandi. „Þetta er svikalogn svikalogn,“ tautaði einn af vörðunum þegar menn fóru að tygja sig heim. Ég fékk ónotasting í magann en reyndi að leiða orð hans hjá mér. VANGAVELTUR OG HUGLEIÐINGAR VIÐ 2. KAFLA Dönskuhúsin. Þar var danski kaupmaðurinn með aðsetur, hann bjó þarna ásamt fjölskyldu sinni og vinnufólki en þarna var líka vöruhús. Danskir kaupmenn sigldu til Íslands með vörur á sumrin og dvöldu í kaupstöðum eins og Vestmannaeyjum. Engir aðrir máttu stunda verslun á þessum stöðum. Skansinn. Þar lét Danakonungur reisa virki eða varnargarð árið 1586 til að verja dönsku kaupmennina. Virkið var illa farið þegar ræningjarnir réðust í land 1627 en var endurreist eftir Tyrkjaránið. 20

21 ÚTSKÝRINGAR Á ORÐUM: Hlóðir eru opið eldstæði sem matur er eldaður við. Vanari að munda penna en sverð – vanari að vinna við skriftir en að beita vopnum. Hjáleiga er lítið leiguland úr stærri jörð. Talið er að 18 bæir hafi verið í Heimaey en hver bær var með margar hjáleigur þar sem fátækari fjölskyldur bjuggu. Á stærri bæjum, eins og prestsetrinu Ofanleiti þar sem þessi saga hefst, bjó margt fólk, fjölskyldan, vinnufólk, heimilislausir fátæklingar og munaðarleysingjar. Músketta er byssa. Dugga er lítið fiskiskip með seglum. Orðið var aðallega notað um útlenska báta. Talið er að Englendingar hafi verið með 150 duggur við veiðar við Ísland á þessum tíma. Svikalogn – veður sem virðist vera gott en er undanfari storms.

23 3. KAFLI URRANDI ÚLFAR Sumir dagar eru svo fallegir að maður getur ekki ímyndað sér að nokkuð slæmt sé til í heiminum. Þannig var þessi dagur. Sólin skein á heiðum himni og aldrei þessu vant hafði vindurinn hægt um sig. Verðirnir sátu í makindum en við strákarnir lékum okkur í gamla virkinu. Við höfðum heyrt að sjóræningjarnir sem réðust á Grindavík væru farnir frá landinu og hættan liðin hjá. Það var einhver galsi í okkur. En skyndilega kom orð varðarins upp í hugann: Svikalogn. Það setti að mér hroll. „Skip!“ heyrðist allt í einu hrópað. „Skip!“ endurtóku menn hver á eftir öðrum og spruttu á fætur. Bagge kaupmaður kom hlaupandi og raðaði mönnum niður á fallbyssurnar og afhenti múskettur, skot og púður. „Safnið öllu fólkinu í Dönskuhúsin!“ skipaði hann okkur sendisveinunum og við tókum umsvifalaust á rás um eyjuna. Orð til skoðunar: sitja í makindum galeiða bjúgsverð ófriður í Evrópu sigla undir fölsku flaggi taka af skarið Af hverju fær Egill hroll þegar hann hugsar um orðið svikalogn? Það er 16. júlí 1627

24 Brátt streymdu konur og börn að Dönskuhúsunum en ekki komust þau öll inn í byggingarnar. Nokkur fjöldi varð að standa fyrir utan og þar voru settir menn á vörð. Mamma fékk að fara inn með Systu. Ég ætlaði að fylgja þeim en Bagge stöðvaði mig strangur og sendi mig aftur niður á Skansinn. Nú voru verðirnir í Skansinum vel vakandi. Enginn vissi hvaða skip þetta voru en þau myndu aldrei komast í höfn án þess að verðirnir yrðu varir við það. Um leið og þeir sæju skipin nálgast höfnina myndu þeir hrópa og þá áttum við sendisveinarnir að hlaupa að Dönskuhúsunum og vara verðina þar við. Þannig yrðu allir tilbúnir að verjast árás. Skipin tóku á sig mynd eftir því sem þau nálguðust. Skipið í miðjunni var geysistór galeiða. Ég hafði aldrei séð svona stórt skip. Danska kaupskipið Krabbinn, sem lá við akkeri í höfninni, virtist helmingi minna. En hverjir voru hér á ferð fyrst sjóræningjarnir voru farnir með fangana frá Grindavík? Danski kóngurinn sendi herskip til Íslands á hverju sumri til að verja landið en þau höfðu Hvers konar skip heldur þú að séu að koma?

ekki skilað sér þetta árið. „Guði sé lof, þetta eru Danir,“ heyrði ég sagt en því var samstundis mótmælt. „Dönsku herskipin eru upptekin í ófriðnum í Evrópu.“ „Eru þetta ekki Englendingar?“ spurði einhver og ég vonaði innilega að það væri rétt. Kannski voru þetta ensku herskipin sem fylgdu oft ensku duggunum til veiða. Við hefðum samt ekki orðið rólegri þótt skipin væru með enskan eða danskan fána. Það vissu allir að sjóræningjar sigldu undir fölsku flaggi sigldu undir fölsku flaggi. Þegar þeir tóku Grindvíkingana þóttust þeir vera hvalveiðimenn. Sumir sögðu að þeir hefðu dregið upp danskan fána til að blekkja fólk á Bessastöðum. Verðirnir í Skansinum voru tortryggnir. Þeir örkuðu fram og til baka með músketturnar hlaðnar og við strákarnir vorum tilbúnir að hlaupa. En ekkert gerðist. Skipin virtust bara dóla í fjarska. Ef þetta væru sjóræningjar, myndu þeir þá ekki sigla hraðar og ryðjast í land? Þessi skip virtust ekkert vera að flýta sér. Danirnir í hópi varðanna höfðu séð svona stór herskip og voru orðnir sannfærðir um að þau væru komin til að verja okkur. 25

26 Smátt og smátt dvínaði óttinn og þegar leið að kvöldi fóru margir heim. Konurnar fóru fyrstar og börnin með þeim, það þurfti að gefa börnum og gamalmennum að borða og sinna sjúklingum og skepnum. Pabbi fylgdi mömmu og Systu heim. Mér fannst gott að vita af þeim heima í Ofanleiti. Þar voru þau örugg því bærinn var hinum megin á Heimaey, lengst frá höfninni. Verðirnir í Skansinum fylgdust samt áfram með skipunum. Öllum til undrunar sigldu þau allt í einu framhjá höfninni og suður fyrir eyjuna. Brátt voru þau horfin bak við hæðirnar austur af Helgafelli. Ef þetta voru sjóræningjar vonaði ég að þeir væru á leið til annarra landa. Ég skammaðist mín fyrir hugsanir mínar. Þær voru ekki Guði þóknanlegar og ég sem ætlaði að verða prestur. „Drottinn fyrirgef mér syndugar hugsanir,“ hvíslaði ég og reyndi að rifja upp leiðsögn pabba. „Presturinn á að treysta Guði. Hann á halda ró sinni.“ Ég reyndi að vera rólegur en kyrrðin var óþægileg. Enginn þorði að rjúfa þögnina. „Svikalogn,“ heyrðist enn og aftur úr hópi varðanna og hrollurinn læddist að mér. Hvers vegna verður Egill feginn þegar fjölskylda hans fer heim í Ofanleiti? Hvað heldur þú, er þetta svikalogn?

27 Bagge kaupmaður tók af skarið tók af skarið og reið af stað með flokk manna, veifandi byssu. Ég var feginn að hann ætlaði að ganga úr skugga um að skipin hefðu í raun og veru siglt framhjá. Flokkurinn hvarf úr augsýn og vörðunum var sýnilega létt. Allt í einu heyrðist byssuskot. Skömmu síðar kom kaupmaðurinn ríðandi á harðaskeiði með skelfingarsvip á andlitinu. Hann hentist af hestinum, hljóp niður í höfnina og um borð í fiskibát með fólkið sitt á eftir sér og lét róa í ofboði frá landi. Skipstjórinn úr Krabbanum fleygði sér í bátinn til þeirra og þeir voru varla komnir út fyrir hafnarmynnið þegar Krabbinn fór að síga.

28 „Bölvaðir, þeir hafa frekar viljað sökkva skipinu en láta ræningjana ná því á sitt vald,“ kallaði einn af vörðunum. Ég áttaði mig ekki á því hvað var að gerast fyrr en ég heyrði menn hrópa: „Sjóræningjar eru komnir í land!“ „Þeir sigldu suður með Heimaey og komu í land á tanganum við Brimurð!“ „Þeir æða um í þremur hópum og stærsti hópurinn stefnir hingað, örugglega hundrað menn vopnaðir bjúgsverðum og byssum!“ „Þeir eru þegar búnir að brjótast inn í Landakirkju og brjóta allt og bramla!“ „Þetta eru villidýr, þeir urra og gelta eins og úlfar!“ „Forðið ykkur! Hlaupið eins og þið mögulega getið!“ Ég tók umsvifalaust við mér og hljóp af stað. Við hvað líkja mennirnir sjóræningjunum? Hvað heldurðu að Egill sé að hugsa þegar hann hleypur af stað?

ÚTSKÝRINGAR Á ORÐUM: Sitja í makindum er að sitja í rólegheitum. Galeiður voru herskip sem voru algeng við Miðjarðarhafið. Þau höfðu segl og árar og stundum var þeim róið af þrælum. Að sigla undir fölsku flaggi er að draga upp rangan fána á skipi til að blekkja. Þetta orðatiltæki er ekki bara notað um skip heldur um alla þá sem villa á sér heimildir. Að taka af skarið er að láta til skarar skríða eða taka forystu í einhverju, fara af stað á undan hinum. Bjúgsverð er bogið sverð. VANGAVELTUR OG HUGLEIÐINGAR VIÐ 2. KAFLA Hvernig komust ræningjarnir í land? Sagt er að þeir hafi tekið enska duggu sem var við veiðar og fangað fiskimennina. Þeir slepptu þeim ekki fyrr en einn þeirra lýsti því hvernig hægt væri að komast í land í Heimaey án þess að nota höfnina. Ófriðurinn í Evrópu var þrjátíu ára stríðið svonefnda, sem stóð yfir 1618–1648. Þetta var röð styrjalda í Þýskalandi sem flestar þjóðir Evrópu drógust inn í. Danakonungur réðst með her inn í Þýskaland árið 1625 en var hrakinn til baka og missti þá Jótland. Þegar ræningjarnir komu til Íslands árið 1627 voru Danir því í miðju stríði og blússandi ófriður í Evrópu. 29

31 4. KAFLI HRYLLINGUR Ég hljóp eins hratt og ég gat og tók stefnuna heim í Ofanleiti. Það var skelfilegt til þess að hugsa að sjóræningjarnir hefðu komið í land nærri bænum okkar. Vonandi hafði pabba og mömmu tekist að flýja, en ég var hræddur um að þau hefðu ekki komist langt. Mamma var þung á sér svona ólétt, og svo voru þau með Systu litlu og kannski fleira fólk af bænum. Gamla og veika fólkið kæmist ekkert af sjálfsdáðum. Hugsanirnar þutu um hugann meðan ég æddi áfram. Hraunið skarst í gegnum þunna skinnskóna og ég rann til á rökum mosa og hruflaði hruflaði á mér hnén og lófana. Ég lét það ekki stoppa mig þó að blóðið lagaði úr sárunum, ég varð að komast heim. Túnið okkar var mjúkt undir fæti eftir hrjóstrugt hrjóstrugt hraunið. Ég fór á harðastökki milli þúfnanna. Þær voru iðjagrænar en samt sá ég hvíta þúst fram undan. Gat þetta verið snjóskafl á miðju sumri? Orð til skoðunar: hrufla hljóstrugt vafningur að dangla múrhús

Ég áttaði mig ekki á því hvað þetta var fyrr en ég kom nær. Þá brast hjartað næstum úr brjóstkassanum. Flekka mín lá dauð á milli þúfna. Hún hafði verið höggvin í tvennt af einskærri grimmd. Það var blóð úti um allt, samt voru það augun sem ég tók mest eftir. Þau voru líflaus en störðu þó ásakandi á mig. Það var ég sem átti að passa hana. Ég fann hnén gefa sig og magann herpast saman. Svo kom gusan. Þegar ég gat reist mig upp varð mér litið heim að Ofanleiti. Mér til skelfingar sá ég að það var of seint að vara fólkið mitt við. Fyrir utan bæinn stóðu illúðlegir menn í litríkum klæðum með vafninga vafninga um höfuðið. Það blikaði á stærðar bjúgsverð í höndum þeirra. Ég fleygði mér í skjól í sömu mund og pabbi var dreg32

33 inn út úr bænum. Hann reyndi að streitast á móti en mennirnir börðu hann harkalega niður. Hann var rétt að skreiðast á fætur þegar mamma var rekin út með Systu litlu í fanginu. Systa orgaði og reigði sig og sítt pilsið þvældist fyrir mömmu svo að hún missti jafnvægið. Pabbi tók undir handlegginn á henni en ribbaldarnir beittu hörku og hrintu þeim áfram. Á eftir þeim komu fleiri ribbaldar sem ráku á undan sér vinnukonuna sem var með litla barnið sitt í fanginu. Enn stóðu tveir vopnaðir menn á verði utan við bæinn. Ég hefði miklu frekar viljað sjá þá draga gamla og sjúka fólkið út en að horfa upp á það sem gerðist næst. Ofanleiti stóð í björtu báli. Heimilið mitt notalega. Prestsetrið hans pabba sem veitti svo mörgum skjól. Logarnir sleiktu gaflana og lokuðu útgönguleiðum. Ég sá fyrir mér bólið okkar Systu, mömmu- og pabbaból. Guði sé lof að þau voru ekki þarna inni. En hvað með hitt fólkið sem ég sá ekki fara út? Ég gat ekki hugsað þessa hugsun til enda. Ég tók til fótanna. Ég varð að komast undan. Ég ætlaði að verða prestur á Íslandi en ekki þræll

34 í Barbaríinu. En ribbaldarnir voru eins og flugur úti um alla eyjuna. Þeir fóru um með hrópum og látum og öskur og vein kváðu við úr öllum áttum. Hvellirnir voru ærandi þegar þeir skutu upp í loftið, eða kannski skutu þeir fólk, ég þorði ekki að gá. Ég þráði bara að komast í skjól. Einhvers staðar. Þá mundi ég eftir Fiskihellum í stóra klettinum nærri Herjólfsdal. Þar voru mörg byrgi sem menn þurrkuðu fisk í, svo að þar hlaut að vera hægt að fela sig. Ég hljóp eins og fjandinn væri á hælunum á mér í átt að dalnum. Alls staðar var fólk á hlaupum og á jörðinni lá grátandi gamalt fólk og veikburða sem gat ekki forðað sér. Loftið lyktaði af blóði og byssupúðri. Ég kúgaðist þegar ég hljóp framhjá karlmanni sem hafði verið höggvinn í sundur eins og Flekka mín. Ég vildi ekki horfa á andlitið en var feginn að þekkja ekki fötin. Feginn að þetta var ekki pabbi. Ég var orðinn móður og fleygði mér bak við torfvegg til að ná andanum. Það sem ég sá þegar ég gægðist út fyrir vegginn var hryllilegt. Hvers vegna leitar Egill að felustað?

35 Þeir börðu fólk og bundu. Hjuggu og stungu. Ráku fólk á undan sér eins og skepnur. Skutu þá sem veittu mótspyrnu. Ég lá lamaður af ótta en vissi samt að ég yrði að halda áfram. Mín eina von var að komast upp í Fiskihella. Ég stefndi á helli sem ég var handviss um að ræningjarnir myndu aldrei finna, en það setti að mér einhvern óhug svo að á síðustu stundu beygði ég út af leiðinni. Þetta hugboð varð mér til lífs, því nú heyrði ég hávært gelt. Ég fleygði mér snarlega niður. Grimmilegur svartur hundur kom hlaupandi og á eftir honum álíka illilegir menn. Hundurinn hljóp beina leið inn í hellinn en ribbaldarnir eltu og fundu fólk, ef marka mátti sigurópið. Ég fylltist vonleysi þegar ég horfði á þá smala fólkinu út eins og sauðkindum. Fólki sem ég þekkti vel og mætti alltaf í messu hjá pabba. Guð veri með þeim, hugsaði ég og þakkaði mínum sæla fyrir að hafa ekki farið inn í hellinn. Skyndilega tók einn maðurinn á rás út úr hópnum. Einn ribbaldanna hljóp þegar í stað á Hugboð er líka kallað hugskeyti. Hvað merkir að fá hugskeyti? Hvað hefði gerst ef Egill hefði ekki fengið þetta hugskeyti?

36 eftir honum og hjó til hans með bjúgsverði svo að hann féll fram fyrir sig og lá hreyfingarlaus. Skelfingarópin frá fólkinu hans nístu gegnum merg og bein. Þessir skúrkar voru miskunnarlausir. Ég vissi að ég yrði að finna annan felustað. Fjallið Háin er góður staður, hugsaði ég. Ef ég kemst óséður upp að austan get ég falið mig þar. Ég beið meðan þeir ráku fangana á undan sér frá Fiskihellum en hljóp þá í átt að fjallinu. Ég var orðinn svo þreyttur að ég skreið á fjórum fótum upp brekkuna og skorðaði mig bak við klett. Þar datt ég út af. Ég vaknaði við að danglað var í síðuna á mér. Ég rifaði augun en þorði ekki að hreyfa mig. Það Hvað heldur þú að gerist? Hugsaðu um hvað það merkir að detta út af.

37 fyrsta sem ég sá var litríkir skór með járnhælum, gulir og rauðir, loðnir leggir og fyrir ofan þá víðar buxnaskálmar. Ég fraus því ég sá fyrir mér bjúgsverðið og byssuna í beltinu. Aftur var sparkað í mig og nú þannig að ég skildi að ég átti að standa á fætur. Ég vissi hvað þeir gerðu við þá sem veittu mótspyrnu, svo að ég brölti á fætur og hengdi haus til að sýna undirgefni. Mennirnir voru tveir og gripu umsvifalaust í hendurnar á mér. Þeir bundu þær saman með snæri og ýttu mér harkalega af stað. Þannig ráku þeir mig að Dönskuhúsunum og vörpuðu mér inn í múrhúsið. Það bæði gladdi mig og hryggði að sjá pabba og mömmu þar með Systu litlu, innan um fjölda vina okkar og nágranna. Múrhúsið var orðið fullt af fólki og margt af því var bundið á höndum eða fótum. Við þekktumst öll en samt sagði enginn orð. Við höfðum öll séð hvernig þeir brugðust við þegar þeim mislíkaði og það vildi enginn styggja þessa ofbeldismenn. Það eina sem heyrðist var óstöðvandi grátur. Hvað gerir Egill til að virka undirgefinn? Hvers vegna er það mikilvægt? Af hverju segja fangarnir í múrhúsinu ekkert? Hvað segir það um líðan þeirra?

ÚTSKÝRINGAR Á ORÐUM: Að hrufla sig er að fá rispur eða lítil sár. Hrjóstrugt hraun er hvasst og beitt. Vafningur er dúkur eða klæði sem er vafið um höfuðið. Að dangla er að sparka laust. Múrhúsið var hluti af Dönskuhúsunum, það var steinhús og þótti því greinilega gott fangelsi. Lýsingarnar á hegðun ribbaldanna í Vestmannaeyjum eru byggðar á Reisubók séra Ólafs Egilssonar. Hér er smá brot úr bókinni, stíllinn er dæmigerður fyrir á höfunda á 17. öld: „Þeir fóru sem flugur fljótlega upp á eyjarnar og yfir þær allar sem aðrir jagthundar í stórum hópum með sínum mörgu rauðu blóðmerkjum* og algjörðri stríðsaðferð, með stórum látum og vargahljóðum*, svo að það veika kvenfólk og barnakindur urðu ekki undan hafðar.“ Jagthundur er veiðihundur, rauð rauð blóðmerki eru rauðir fánar og vargahljóð eru úlfahljóð. Barnakindur Barnakindur eru börn. VANGAVELTUR OG HUGLEIÐINGAR VIÐ 4. KAFLA 38

39 5. KAFLI SJÓRÆNINGJASKIPIÐ Skyndilega barst skothljóð inn í múrhúsið sem fylgt var eftir með hrópum og köllum. Ribbaldarnir sem stóðu vörð inni hjá okkur tóku undir með ámóta hávaða. Ég skildi ekki hvað þeir hrópuðu en það var auðvelt að skilja handapatið. Þeir veifuðu og bentu í átt að dyrunum. Við áttum að fara út. Pabbi reyndi að hughreysta mannskapinn: „Æðrist ekki heldur hugsið um framhaldslífið!“ en það hafði lítið að segja. „Þetta er refsing guðs fyrir syndugt líferni,“ sagði ein kvennanna og fleiri tóku undir. „Guð hefur dæmt okkur!“ „Guð leggur erfiðið á okkur til þess að hans blessaða nafn verði lofað og prísað,“ sagði pabbi þá en konurnar grétu bara hærra. Hópur ribbalda beið okkar fyrir utan múrhúsið. Þeir otuðu að okkur byssum og hnífum og bentu til hafs. Stóra galeiðan lá þar fyrir Orð til skoðunar: að prísa með öndina í hálsinum teinæringur að hreyfa hvorki legg né lið að leggja árar í bát að tjónka við skutur að hugsa einhverjum þegjandi þörfina

40 akkerum. Hún minnti á ófreskju með ótal svört augu. Ég vissi að þessi augu gátu skotið gneistum því þetta voru skotraufar fyrir fallbyssur. Minni skipin voru eins og ungar í samanburðinum. „Guð hjálpi okkur, þeir ætla að flytja okkur út í skipin,“ stamaði mamma. „Nú er öll von úti.“ Ég greip í höndina á henni en pabbi tók Systu í fangið. Hún volaði af hungri því engan mat hafði verið að fá í múrhúsinu. Mér fannst hún heppin að vera bara eins árs og skilja ekki hvað var að gerast. „Það er best að við höldum hópinn í þeim erfiðleikum sem bíða okkar,“ sagði pabbi og rödd hans brast. Ég kinkaði kolli og kreisti höndina á mömmu. Ég ætlaði aldrei að sleppa henni. Ribbaldarnir smöluðu okkur í þéttan hóp á hlaðinu og slógu hring í kringum okkur. Þetta var fjölmennur og skuggalegur flokkur. Það var augljóst hver var foringinn. Hann var með gríðarstórt yfirskegg og í svo víðum buxum að hann hefði getað falið lömb í skálmunum. Þegar hann talaði þögnuðu allir hinir og lögðu við hlustir. Þeir ávörpuðu hann Múrat Flamenco. Hvernig hegða ribbaldarnir sér þegar hópurinn á að fara út úr múrhúsinu? Hvað meinar Egill með að Systa sé heppin að vera svona lítil?

42 Pabbi bað mömmu að ganga með sér að þessum foringja til að biðja hann vægðar fyrir okkur öll. Þau gengu fram fyrir hann og féllu á kné til að sýna honum auðmýkt. Rödd pabba var mjúk og blíð og tár runnu niður kinnar hans. Við biðum öll með öndina í hálsinum með öndina í hálsinum en vonin dó fljótt. Múrat Flamenco brást við af köldu miskunnarleysi og stuggaði við pabba svo að hann féll fram fyrir sig. Svo skipaði hann og benti og ég áttaði mig á að hann vildi að pabbi einn yrði rekinn aftur inn í múrhúsið. Tveir ribbaldar stukku til og gripu undir handarkrikana á honum og drógu hann af stað. Mamma grátbað Múrat Flamenco að leyfa henni að hafa manninn sinn hjá sér, því ófædda barnið væri væntanlegt á hverri stundu. Hún sagði þetta á íslensku en gráturinn og látbragðið komust til skila. Múrat Flamenco kallaði til manna sinna, sem sneru við með pabba. Hann glotti illkvittnislega þegar pabbi tók utan um mömmu. „Ég yfirgef ykkur ekki,“ sagði pabbi hughreystandi og ég vonaði í hjarta mér að hann hefði rétt fyrir sér. Þar næst flokkaði Múrat Flamenco allan hópinn með hrópum og bendingum. Flesta lét hann

flytja út í skip en þau elstu og veikbyggðustu sendi hann aftur inn í múrhúsið. Við fjölskyldan vorum skikkuð í hóp sem var rekinn niður að sjó. Maðurinn sem rak okkur á undan sér var bæði með bjúgsverð og byssu svo að ekki þorði nokkur maður að mótmæla. Þar skipti hann hópnum niður á tvo teinæringa teinæringa og setti vopnaða félaga sína um borð í hvorn bát. Þeir völdu tíu sterklega menn undir árar en hvorki ég né pabbi litum út fyrir að hafa krafta til að róa. Við vorum látnir sitja með mömmu og Systu í botni bátsins ásamt konum og börnum. Báturinn okkar var drekkhlaðinn og róðurinn þungur gegn vindinum, alla leið út að galeiðunni. Ribbaldinn gargaði allan tímann og barði þá sem misstu taktinn með kaðli. Við sem hímdum í botninum þorðum hvorki að hreyfa legg né lið að hreyfa legg né lið. Hver er Múrat Flamenco og hvernig sýnir hann vald sitt gagnvart pabba og hópnum? 43

44 Þegar við komum upp að galeiðunni var ræðurunum skipað að leggja árar í bát að leggja árar í bát. Ég leit upp eftir hárri skipshliðinni og brá við að sjá grimmileg andlitin sem störðu niður til okkar. Nú var kaðalstiga kastað yfir borðstokkinn og ribbaldinn í bátnum greip í hann. „Opp, Opp!“ öskraði hann og mér til furðu skildi ég orðin. Hann benti á mig og stigann og mér skildist að ég ætti að fara fyrstur. Ég þorði ekki annað en að gegna og gætti þess að halda mér fast meðan ég fikraði mig upp stigann, sem sveiflaðist til og frá. Ég óttaðist að detta í sjóinn og langaði alls ekki að drukkna þó að það myndi binda enda á hörmungar mínar. Brátt stóð ég á þilfarinu á þessu risastóra skipi. Ég hafði aldrei séð annað eins ferlíki og annríkið var eins og hjá kaupmanninum. Menn báru sekki eða rúlluðu tunnum á undan sér og aðrir reyndu að tjónka við kindur. Það fór um mig þegar ég áttaði mig á að þeir væru að koma sér upp vistum fyrir langa siglingu. Í skut skipsins var yfirbygging, eins og heilt timburhús. Þar stóð Múrat Flamenco valdsmannslegur og gaf skipanir í allar áttir. Ég hugsaði honum þegjandi þörfina. Hvernig sér Egill að þetta verður löng sigling?

45 Það tók langan tíma að koma öllum föngunum um borð í skipið, bátarnir fóru margar ferðir milli skips og lands. Við sem vorum í fyrsta hópnum stóðum við borðstokkinn og reyndum að festa heimkynni okkar í minni. Sólin baðaði Heimaey en dökkur skýjabakki nálgaðist. Ég skynjaði það sem illan fyrirboða. Var þetta virkilega vilji Guðs? Hugurinn hvarflaði að Skálholtsskóla, prestnáminu sem ég stefndi á, og kirkjunni okkar, Landakirkju. Ég skimaði eftir kirkjunni en sá aðeins reyk sem liðaðist upp úr stórum bálkesti. Landakirkja stóð í ljósum logum. Pabbi brast í grát. „Nú eru bæði kirkjan mín og bærinn minn brunnin,“ sagði hann dapurlega. Eru dimmu skýin illur fyrirboði? Hvað heldur þú að gerist?

46 Hann hafði varla sleppt orðinu þegar hann var tekinn höndum, bundinn með snæri og rekinn aftur í skut til Múrats Flamenco. Pabbi hljóðaði en kafteinninn barði hann af hörku þar til hann þagnaði. Ég sá að hann hrópaði eitthvað að pabba, sem hristi höfuðið. Þá reiddist kafteinninn og lét reka hann um þilfarið og hýða með svipu. Þegar pabbi var loks rekinn til baka var hann svo aumur að hann gat hvorki setið né gengið. Mamma hlúði að honum en hún var bálreið. „Hvað vildi þessi skúrkur þér eiginlega?“ „Kafteinninn spurði hvort ég vissi um einhverja peninga en ég neitaði. Þeir vita greinilega ekki hvað Íslendingar eru fátækir,“ sagði pabbi og kveinkaði sér. „Hvernig skildirðu hvað hann sagði?“ spurði ég hissa. „Hann talaði þýsku,“ stundi pabbi. „Múrat Flamenco er enginn Tyrki.“

ÚTSKÝRINGAR Á ORÐUM: Að prísa er að hrósa. Með öndina í hálsinum – hvaða önd er það? Þetta orð er skylt sögninni að anda, menn halda niðri í sér andanum. Teinæringur er bátur með tíu árum. Að hreyfa hvorki legg né lið er orðatiltæki sem merkir að vera alveg kyrr. Að leggja árar í bát merkir að hætta að róa en þetta er líka notað sem orðatiltæki í merkingunni að gefast upp á einhverju. Að tjónka við merkir að ráða við. Skutur á skipi er aftasti hluti þess. Fremsti hlutinn kallast stafn. Að hugsa einhverjum þegjandi þörfina er að langa til að hefna sín á honum. Múrat Flamenco Sjóræningjakafteinarnir sem sigldu til Íslands voru upprunalega frá Hollandi. Þeir höfðu báðir tekið sér nafnið Múrat, en það merkir „sá sem óskað var eftir“. Múrat Reis merkir Múrat kafteinn (skipstjóri) og Múrat Flamenco merkir Múrat hinn flæmski (hollenski). Í Reisubók séra Ólafs kemur fram að lið Múrats Flamenco var mjög blandað, þar voru múslimar frá löndum Tyrkjaveldis og menn frá kristnum löndum, bæði norskir, enskir, þýskir og danskir. Um mennina sem tóku heimilisfólkið að Ofanleiti segir Ólafur: „Það meina ég að flestir af þeim væru engelskir.“ (enskir) VANGAVELTUR OG HUGLEIÐINGAR VIÐ 5. KAFLA 47

49 6. KAFLI FANGARNIR AÐ AUSTAN Þegar leið að kvöldi vorum við öll rekin niður á næsta þilfar og þaðan á annað þilfar undir því. Hversu stórt var þetta skip eiginlega? Það gæti rúmað mörg hundruð manns. Ég fékk sting í hjartað. Kannski ætluðu þessi illmenni að tæma Heimaey? En þegar við komum á neðsta þilfarið áttaði ég mig á að það yrði ekki pláss fyrir alla Vestmannaeyinga um borð, því þar var fjöldinn allur af fólki fyrir. Ljóstíra á lömpum varpaði daufri birtu á umhverfið og ég sá karla með hlekki á fótum og konur sem héldu utan um lítil börn. Loftið var þungt og lyktaði eins og fjóshaugur. Þetta fólk hafði greinilega ekki fengið að fara út í langan tíma, og enginn tæmt fyrir það koppana, ef það hafði þá eitthvað til að gera þarfir sínar í. Ribbaldarnir losuðu hlekkina af mönnunum og gáfu okkur öllum brauð og vatn. Ég horfðist í augu við strák á mínum aldri sem bar sig ekki Orð til skoðunar: kinnfiskasoginn kaupskip að láta til skarar skríða dýflissa Af hverju er talað um koppa hérna – hvað merkir að gera þarfir sínar?

50 eftir matnum. Augnaráðið lýsti ótta og uppgjöf. Þetta var ekki einn af strákunum úr Vestmannaeyjum, en hvaðan kom hann? Voru þetta kannski fangarnir úr Grindavík eftir allt? Ég smokraði mér nær og settist hjá honum. En hvað átti ég að segja? Ég gat ekki sagt sæll eða góðan dag, eins og allt væri í himnalagi. Ég þagði því bara og braut hart brauðið mitt í tvennt og rétti honum helminginn. Hann reif í sig brauðið. „Ég heiti Egill,“ sagði ég loks með fullan munninn. Ég var sársvangur enda hafði ég ekkert fengið að borða síðan þeir stungu mér í múrhúsið. Það voru næstum tveir sólarhringar síðan. Hvað ætli þessi strákur hefði verið lengi fangi? Hann var fölur og kinnfiskasoginn. Undir augunum voru dökkir baugar, eins og hann hefði ekki sofið í langan tíma. Við snæddum í þögn. Brauðið var gott og vatnið svalandi þótt það væri fúlt á bragðið. „Ég heiti Þorgeir,“ hvíslaði strákurinn loks. „Egill Ólafsson,“ kynnti ég mig formlega. „Ég bý í Ofanleiti í Vestmannaeyjum.“

51 „Eða ég bjó í Ofanleiti,“ leiðrétti ég mig svo og varð ólýsanlega dapur þegar ég sá fyrir mér brennandi bæinn. „Ég er úr Berufirði,“ sagði Þorgeir. „Eruð þið öll að austan?“ Ég skimaði í kringum mig og reyndi að áætla fjöldann. Í fljótu bragði taldi ég þrjátíu manns og það bara allra næst okkur. Fólk lá mjög þétt. Sennilega voru margfalt fleiri hérna. „Við Íslendingarnir erum að austan en það eru nokkrir Danir hérna líka, sem voru teknir af kaupskipi í Djúpavogi. Ungu mennirnir þarna hinum megin.“ Hann nikkaði í átt að hópi pilta. „Er fjölskyldan þín hér um borð?“ spurði ég varlega því ég sá ekki neinn sem fylgdist með honum. Ég fann að mamma hafði stöðugt auga með mér. Hann hristi höfuðið og í stað þess að svara fór hann að segja frá: „Þeir komu siglandi inn fjörðinn á þremur skipum. Við héldum að þetta væru kaupmenn eða kannski dönsk herskip. Það vissi enginn að þeir vildu okkur illt. Við vorum sofandi þegar þeir létu til skarar skríða létu til skarar skríða. Allt í einu stóð hópur af vopnuðum mönnum í baðstofunni okkar. Þeir ruddust inn en ég og bróðir minn náðum að skríða meðfram veggjunum og hlaupa út. Við

52 hlupum í átt að fjallshlíðinni ofan við bæinn en þeir eltu okkur uppi og gripu okkur. Þeir bundu mig og báru mig svo niður að sjó.“ Hann þagnaði. „Komst bróðir þinn þá undan?“ spurði ég en iðraðist strax spurningarinnar. Tárin sem streymdu niður kinnar Þorgeirs sögðu meira en nokkur orð. „Ég var látinn liggja í böndum niðri í fjöru þar til þeir komu aftur með fleiri fanga. Þeir komu með fólk af næstu bæjum, konur, karla og börn og líka fullt af kindum og alls konar varningi sem þeir stálu. En ekki fólkið mitt.“ Hvað heldur þú að hafi komið fyrir bróður Þorgeirs?

53 Hann saug upp í nefið. „Ég hef heyrt af fólki sem náði að forða sér upp til fjalla eða norður á Hérað. Ég vona að foreldrar mínir hafi komist undan.“ Hann dró djúpt andann. „Líklega mun ég aldrei vita hvort þau eru á lífi.“ „Hvað er langt síðan þetta gerðist?“ spurði ég, af því að mér datt ekkert annað í hug. Ég var ekki prestur sem kunni að hughreysta sorgmætt fólk, eins og pabbi. „Ég veit það ekki,“ svaraði Þorgeir hugsi. „Þeir náðu mér 6. júlí en ég lá lengi aleinn bundinn í fjörunni meðan þeir sóttu fleiri fanga. Ég sofnaði, svo að líklega var kominn nýr dagur þegar þeir reru með okkur út í skipið og stungu okkur í þessa dýflissu. Hér sést aldrei dagsbirta, svo að ég veit ekki hversu margir sólarhringar eru liðnir.“ „Ég held að það sé 18. júlí í dag,“ sagði ég og reiknaði í huganum. „Þú ert búinn að vera um borð í skipinu í 11 sólarhringa.“ Hvers vegna heldur Þorgeir að hann muni aldrei vita hvað kom fyrir foreldra hans?

ÚTSKÝRINGAR Á ORÐUM: Kinnfiskasoginn merkir með innfallnar kinnar (af hungri). Kaupskip er verslunarskip. Á þessum tíma máttu bara Danir stunda verslun á Íslandi, danskir kaupmenn sigldu til landsins með varning að selja. Að láta til skarar skríða merkir að leggja til atlögu / ráðast í eitthvað. Dýflissa er dimmt fangelsi. Fangarnir að austan Sjóræningjarnir gerðu árás á Austurlandi dagana 5.–13. júlí. Þeir rændu fólki af mörgum bæjum, einkum í Berufirði og Breiðdal, en tóku líka skepnur, kirkjugripi, silfur og önnur verðmæti sem þeir fundu. Þeir réðust einnig um borð í kaupskip í Djúpavogi, hirtu allan varninginn, rændu áhöfninni og sökktu síðan skipinu. Alls tóku sjóræningjarnir 110 Austfirðinga, auk dönsku áhafnarinnar af kaupskipinu, en níu voru myrtir. Fangarnir úr Heimaey Sömu sjóræningjar gerðu árás á Vestmannaeyjar 16.–19. júlí og rændu bæði fólki og verðmætum. Þeir tóku 247 manns í þessari árás og myrtu 37. Á þessum tíma bjuggu um 400 manns í Vestmannaeyjum. Geturðu reiknað út hversu margir íbúar voru eftir í Vestmannaeyjum eftir þetta? Nágrannalönd Sjóræningjar réðust í land í Færeyjum árið 1629 og í Baltimore á Írlandi 1631. Líklega voru sömu eða sambærilegir hópar að verki þar og á Íslandi 1627. Um 40 manns var rænt úr Færeyjum og 109 manns frá Írlandi. VANGAVELTUR OG HUGLEIÐINGAR VIÐ 6. KAFLA 54

55 7. KAFLI JÓN LITLI Næsta dag fóru ribbaldarnir í fleiri ránsferðir. Bátarnir voru í stöðugum ferðum að ferja fanga yfir í skipin. Með nýjum föngum bárust nýjar fréttir af hörmungum. Gudda í Stakkagerði var sett um borð ásamt sex ára syni sínum. Hún hafði dapurleg tíðindi að segja: „Þeir náðu séra Jóni í Kirkjubæ og drápu hann í Rauðhelli.“ Mamma veinaði. Séra Jón var móðurbróðir hennar og presthjónin í Kirkjubæ voru góðir vinir þeirra pabba. „Það eru hörmuleg tíðindi,“ stundi pabbi. „Menn segja að hann hafi dáið með kverið í höndum og guðs orð á vörum,“ sagði Gudda og þerraði augun. „Eins og sannur píslarvottur píslarvottur.“ Pabbi leit til himins. „Guð veri sál hans miskunnsamur.“ „Hvað með eiginmann þinn, Gudda mín?“ spurði pabbi síðan varfærnislega. Gudda hélt syni sínum þétt upp að sér. Hann beit á vörina þó að vantaði í hann framtennurnar. Orð til skoðunar: kverið píslarvottur hryggur karlfauskur

57 „Við Sölmundur erum hér ein. Ég veit ekki hvort þeir náðu föður hans,“ hvíslaði hún og reyndi að láta drenginn ekki heyra. „Hvað varð um Margréti og börnin?“ spurði mamma. „Þau eru fangar eins og við en í öðru skipi,“ svaraði Gudda mæðulega. Börnin í Kirkjubæ voru nokkuð eldri en ég og hétu sömu nöfnum og foreldrarnir, Jón og Margrét. Ég vissi að Jón ætlaði að fara í Skálholtsskóla og verða prestur eins og ég. Okkur dreymdi báða um að taka við Landakirkju sem feður okkur sinntu nú saman. Ég þerraði augun. Nú var séra Jón dáinn, Landakirkja brunnin og við prestsefnin fangar. Mamma var miður sín og grét örlög frænda síns. Gudda grét eftir eiginmanni sínum og Sölmundur eftir pabba sínum. Þorgeir grét af söknuði eftir fjölskyldu sinni. Við grétum öll sem vorum fangar í þessu hræðilega skipi. Nú var enginn hlekkjaður eða bundinn, enda vonlaust að flýja, en samt vorum við ófær um að hreyfa okkur. Við stóðum á þilfarinu, hrygg og smeyk, og horfðum upp á árásina á Heimaey sem engan endi virtist ætla að taka. Þegar rjúka sást úr Dönskuhúsunum varð Egill segir að þau geti ekki hreyft sig. Getur þú ályktað um líðan fólksins út frá þessu?

Made with FlippingBook

RkJQdWJsaXNoZXIy MjIxNzc=